ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯୋଗଵିଜ୍ଞାନସତ୍ତ୍ଵାଢ୍ଯଂ ମହାପକ୍ଷଂ ପ୍ରିଯମ୍ବଦଂ । ଆଯତିକ୍ଷମମଦ୍ଵୈଧଂ ମିତ୍ରଂ କୁର୍ଵୀତ ସତ୍କୁଲ ।। ୨୩୯.

ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଧନୀ, ବଡ଼ ସହାୟକ, ମିଠା କଥା କହୁଥିବା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୃଢତା ଥିବା, ଭଲ ବଂଶର ଲୋକଙ୍କୁ ମିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।

ଦୂରାଦେଵାଭିଗମନଂ ସ୍ପଷ୍ଟାର୍ଥହୃଦଯାନୁଗା । ଵାକ୍‌ ସତ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରଦାନଞ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧୋ ମିତ୍ରସଙ୍ଗ୍ରହଃ ।। ୨୩୯.

ମିତ୍ରତା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ—ଦୂରରୁ ଆସିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ଓ ହୃଦୟ ଅନୁସାରେ କଥା କହିବା, ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦେବା।

ଧର୍ମକାମାର୍ଥସଂଯୋଗୋ ମିତ୍ରାତ୍ତୁ ତ୍ରିଵିଧଂ ଫଲଂ । ଔରସଂ ତତ୍ର ସନ୍ନଦ୍ଧଂ୧୬ ତଥା ଵଂଶକ୍ରମାଗତଂ ।। ୨୩୯.

ମିତ୍ରତାରୁ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ ମିଳେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, ଦୃଢ଼ ଓ ବଂଶକ୍ରମରେ ଆସିଥିବା।

ରକ୍ଷଇତଂ ଵ୍ସସନେଭ୍ଯଶ୍ଚ ମିତ୍ରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ । ମିତ୍ରେ ଗୁଣାଃ ସତ୍ଯତାଦ୍ଯାଃ ସମାନସୁଖଦୁଃଖତା ।। ୨୩୯.

ମିତ୍ର କେବଳ ଚାରି ପ୍ରକାରର ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହା ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏକ ସତ୍ୟ ମିତ୍ରରେ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖରେ ସାଥି ହେବା ଭଳି ଗୁଣ ଥାଏ।

ଵକ୍ଷ୍ଯେଽନୁଜୀଵିନାଂ ଵୃତ୍ତଂ ସେଵୀ ସେଵେତ ଭୂପତିଂ । ଦକ୍ଷତା ଭଦ୍ରତା ଦାର୍ଢ୍ଯ କ୍ଷାନ୍ତିଃ କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁତା ।। ୨୩୯.

ମୁଁ ଏବେ ନିଃସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ କହିବି: ଏକ ଚାକର ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷତା, ଭଲ ଚରିତ୍ର, ଦୃଢତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବାର ଶକ୍ତି ଦରକାର।

ସନ୍ତୋଷଃ ଶୀଲଭୁତ୍ସାହୋ ମଣ୍ଡଯତ୍ଯନୁଜୀଵିନଂ । ଯଥାକାଲମୁପାସୀତ ରାଜାନଂ ସେଵକୋ ନଯାତ୍ ।। ୨୩୯.

ସନ୍ତୋଷ, ଭଲ ଆଚରଣ ଓ ଉତ୍ସାହ ଏକ ଚାକରକୁ ଶୋଭା ଦିଏ। ଏକ ଚାକର ନୀତି ଅନୁସାରେ ସମୟ ମତେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।

ପରସ୍ଥାନଗମଂ କ୍ରୌର୍ଯ୍ଯମୌଦ୍ଧତ୍ଯଂ ମତ୍ସରନ୍ତ୍ଯଜେତ୍ । ଵିଗୃହ୍ଯ କଥନଂ ଭୃତ୍ଯୋ ନ କୁର୍ଯ୍ଯାଜ୍ ଜ୍ଯାଯସା ସହ ।। ୨୩୯.

ଏକ ଚାକର ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯିବା, କ୍ରୁରତା, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କିମ୍ବା ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଗୁହ୍ଯଂ ମର୍ମ୍ମ ଚ ମନ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ନ ଚ ଭର୍ତ୍ତୁଃ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ରକ୍ତାଦ୍ ଵୃତ୍ତିଂ ସମୀହେତ୍ ଵିରକ୍ତଂ ସନ୍ତ୍ଯଜେନ୍ନୃପଂ ।। ୨୩୯.

ଚାକର ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ କଥା, ଦୁର୍ବଳତା କିମ୍ବା ପରାମର୍ଶ କେବେ ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଜୀବିକା ଚାହିଁବା ଉଚିତ, ଯିଏ ଅନାସକ୍ତ, ସେହି ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଆଜୀଵ୍ଯଃ ସର୍ଵ୍ଵସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ରାଜା ପର୍ଜନ୍ଯଵଦ୍ଭଵେତ୍ । ଆଯଦ୍ଵାରେଷୁ ଚାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଧନଂ ଚାଦଦତୀତି ଚ ।। ୨୩୯.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରାଜା ଜଣେ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଉପଯୁକ୍ତ ଉପାୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିପାରିବେ।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦୁଦ୍ଯୋଗସମ୍ପନ୍ନାନଧ୍ଯକ୍ଷଆନ୍ ସର୍ଵକର୍ମ୍ମସୁ । କୃଷିର୍ଵ୍ଵଣିକ୍ପଥୋ ଦୁର୍ଗଂ ସେତୁଃ କୁଞ୍ଜରବନ୍ଧନଂ ।। ୨୩୯.

ସମସ୍ତ କାମ ପାଇଁ ରାଜା ଦକ୍ଷ ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ: ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ ରାସ୍ତା, କୋଟ, ସେତୁ ଓ ହାତୀ ବାନ୍ଧିବା।

ଖନ୍ଯାକରବଲାଦାନଂ ଶୁନ୍ଯାନାଂ ଚ ନିଵେଶନଂ । ଅଷ୍ଟଵର୍ଗମିମଂ ରାଜା ସାଧୁଵୃତ୍ତୋଽନୁପାଲଯେତ୍ ।। ୨୩୯.

ଖଣି, କର ଆଦାୟ ଓ ଖାଲି ଜମିରେ ବସୋବାସ କରାଇବା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆଠଟି କାମ ଏକ ନୀତିବାନ୍ ରାଜା ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

ଆମୁକ୍ତିକେଭ୍ଯଶ୍ଚୌରେଭ୍ଯଃ ପୌରେବ୍ଯୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭାତ୍ । ପୃଥିଵୀପତିଲୋଭାଚ୍ଚ ଚପ୍ରଜାନାଂ ପଞ୍ଚଧା ଭଯଂ ।। ୨୩୯.

ଛୁପା ଚୋର, ଡାକାତ, ସହରବାସୀ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଲୋଭ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଠାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି।

ଅଵେକ୍ଷ୍ଯୈତଦ୍ଭ୍ଯଂ କାଲେ ଆଦଦୀତ କରଂ ନୃପଃ । ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ଵାହ୍ଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ରକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୩୯.

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ରାଜା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କର ନେବା ଉଚିତ। ସେ ନିଜ ଶରୀର, ଘର ଓ ଦେଶକୁ ବାହାର ଶତ୍ରୁଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

ଦଡ୍ଯାଂସ୍ତୁ ଦଣ୍ଡଯେଦ୍ରାଜା ସ୍ଵଂ ରକ୍ଷେଚ୍ଚଃଵିଷାଦିତଃ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵସେନ୍ନ କଦାଚନ ।। ୨୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ନିଜକୁ ବିଷରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରାମ ଉଵାଚ ପ୍ରଭାଵୋତ୍ସାହଶକ୍ତିଭ୍‌ଯାଂ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ପ୍ରଭାଵୋତ୍ସାହଵାନ୍ କାଵ୍ଯୋ ଜିତୋ ଦେଵପୁରୋଧସା ।। ୨୪୧.

ରାମ କହିଲେ: ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଯଦି ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ଥିବା କବି ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ।

ମନ୍ତ୍ରଯେତେହ କାର୍ଯ୍ଯାଣି ନାନାପ୍ତୈର୍ନ୍ନାବିପଶ୍ଚିତା । ଅଶକ୍ଯାରମ୍ଭଵୃତ୍ତୀନାଂ କୁତଃ କ୍ଲେଶାଦୃତେ ଫଲଂ ।। ୨୪୧.

ଏଠାରେ କାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଶକ୍ୟ କାମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା କିପରି ଫଳ ମିଳିବ?

ଅଵିଜ୍ଞାତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାତସ୍ଯ ଚ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଅର୍ଥଦ୍ଵୈଧସ୍ଯ ସନ୍ଦେହଚ୍ଛେଦନଂ ଶେଷଦର୍ଶନଂ ।। ୨୪୧.

ଅଜଣା କଥାକୁ ଜାଣିବା, ଜଣା କଥାରେ ନିଶ୍ଚିତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମାମଲାରେ ସନ୍ଦେହ ହଟାଇବା ଓ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ବୁଝିବା — ଏହିଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ଫଳ।

ସହାଯାଃ ସାଧନୋପାଯା ଵିଭାଗୋ ଦେଶକାଲଯୋଃ । ଵିପତ୍ତେଶ୍ଚ ପ୍ରତୀକାରଃ ପଞଢ୍ଚାନ୍ନୋ ମନ୍ତ୍ର ଇଷ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ସହଯୋଗୀ, କାମ ସାଧନର ଉପାୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ, ଦୁଃଖର ସମାଧାନ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ମୂଳ ଅଂଶ।

ମନଃପ୍ରସାଦଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ତଥା କରଣପାଟଵଂ । ସହାଯୋତ୍ଥାନସମ୍ପଚ୍ଚ କର୍ମ୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ମନ ଶାନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାମ କରିବାର ଦକ୍ଷତା, ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଓ କାମରେ ସଫଳତା — ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ।

ମଦଃ ପ୍ରମାଦଃ କାମଶ୍ଚ ସୁପ୍ତପ୍ରଲପିତାନି ଚ । ଭିନ୍ଦନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନାଃ କାମିନ୍ଯୋ ରମତାନ୍ତଥା ।। ୨୪୧.

ଅହଂକାର, ଅବିଚାର, ଆସକ୍ତି, ଘୁମ ଭିତରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବା — ଏହି ଲୁଚିଥିବା ଦୋଷ ମନ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗ କରେ, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲାଗିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ପ୍ରଗଲ୍ଭଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ଵାଗ୍ମୀ ଶସ୍ତ୍ରେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଚ ନିଷ୍ଠିତଃ । ଅବ୍ଯସ୍ତକର୍ମ୍ମାଂ ନୃପତେର୍ଦୂତୋ ଭଵିତୁମର୍ହତି ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଭଲ, ଭାଷଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଓ କାମରେ ଅଲସ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ ପାଦତୋ ହୀନୋ ଦୂତସ୍ତୁ ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୪୧.

ଦୂତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅଭାବ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ନାଵିଜ୍ଞାତଂ ପୁରଂ ଶତ୍ରୋଃ ପ୍ରଵିଶେଚ୍ଚ ନ ଶଂସଦଂ। କାଲମୀକ୍ଷେତ କାର୍ଯ୍ଯାର୍ଥମନୁଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ନିଷ୍ପତେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ସହର ବିନା ଖବର ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସୂଚନାଦାତାଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାମ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟ ଦେଖିବା ଦରକାର, ଓ ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ଯିବା ଉଚିତ୍।

ଛିଦ୍ରଞ୍ଚ ଶତ୍ରୋର୍ଜାନୀଯାତ୍ କୋଷମିତ୍ରବଲାନି ଚ । ରାଗାପରାଗୌ ଜାନୀଯାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟିଗାତ୍ରଵିଚେଷ୍ଟିତୈଃ ।। ୨୪୧.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା, ଧନ, ମିତ୍ର ଓ ସେନା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଚକ୍ଷୁ, ଶରୀର ଓ ଚଳନ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।

କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ତପସ୍ଵିଵ୍ଯଞ୍ଜନୋପେତୈଃ ସୁଚରୈଃ ସହ ସଂଵସେତ୍ ।। ୨୪୧.

ସେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଖବର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ୍।

ଚରଃ ପ୍ରକାଶୋ ଦୂତଃ ସ୍ଯାଦପ୍ର୍କାଶଶ୍ଚରୋ ଦ୍ଵିଧା । ବଣିକ୍ କୃଷୀବଲୋ ଲିଙ୍ଗୀ ବିକ୍ଷୁକାଦ୍ଯାତ୍ମକାଶ୍ଚରାଃ ।। ୨୪୧.

ଗୁପ୍ତଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ। ଗୁପ୍ତ ଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ବ୍ୟାପାରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଚର ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।

ଯାଯାଦରିଂ ଵ୍ଯସନିନଂ ନିଷ୍ଫଲେ ଦୂତଚେଷ୍ଟିତେ । ପ୍ରକୃତିଵ୍ଯସନଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମୁତ୍ପତେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯେତେବେଳେ ଦୂତଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରକୃତି ଦୁର୍ଘଟନା ଦେଖି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅନଯାଦ୍ଵ୍ଯସ୍ଯତି ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନଂ ସ୍ମୃତଂ । ହୁତାଶନୋ ଜଲଂ ଵ୍ଯାଧିର୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ମରକଂ ତଥା ।। ୨୪୧.

ଯାହା ନାଶ ଆଣେ, ତାହାକୁ ବିପଦ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମହାମାରୀ।

ଇତି ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଦୈଵଂ ଵ୍ଯସନଂ ମାନୁଷଂ ପରଂ। ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ ଶାନ୍ତ୍ଯା ଚ ପ୍ରଶମନ୍ନଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବିପଦ୍ ଅଛି—ଦେବତା ଓ ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା। ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍କୁ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ।