ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶସ୍ଯାକରଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ଖନିଦ୍ରଵ୍ଯସମନ୍ଵିତା । ଗୋହିତା ଭୂରିସଲିଲା ପୁନ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈର୍ଯୁତା ।। ୨୩୯.

ଯେ ଭୂମି ଉପଜାଉ, ପୁଣ୍ୟମୟ, ଖଣିଜ ଧନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଓ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଥିବା, ସେଠିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ରମ୍ଯା ସକୁଞ୍ଜରବଲା ଵାରିସ୍ଥଲପଥାନ୍ଵିତା । ଅଦେଵମାତୃକା ଚେତି ଶସ୍ଯତେ ଭୂରିଭୂତଯେ ।। ୨୩୯.

ଯେ ଭୂମି ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର, ହାତୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପାଣି, ରାସ୍ତା ଓ ନୌକା ଥିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେଠି ବହୁତ ଧନ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

ଶୂଦ୍ରକାରୁଵଣିକ୍‌ପ୍ରାଯୋ ମହାରମ୍ଭଃ କୃଷୀବଲଃ । ସାନୁରାଗୋ ରିପୁଦ୍ଵେଷୀ ପୀଡ଼ାସହକରଃ ପୃଥୁଃ ।। ୨୩୯.

ଯେଠି ଶ୍ରମିକ, କାମକାର, ବ୍ୟବସାୟୀ ବେଶି, ବଡ଼ କାମ ଓ କୃଷି ଶକ୍ତି ଅଛି, ସ୍ନେହ ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ, କଷ୍ଟ ସହିବା ଓ ପ୍ରଚୁରତା ଅଛି।

ନାନାଦେଶ୍ଯୈଃ ସମାକୀର୍ଣୋ ଧାର୍ମ୍ମିକଃ ପଶୁମାନ୍ ବଲୀ । ଈଦୃକ୍‌ଜନପଦଃ ଶସ୍ତୋଽମୂର୍ଖଵ୍ଯସନିନାଯକଃ।। ୨୩୯.

ନାନା ଦେଶର ଲୋକ ଥିବା, ଧର୍ମିକ, ବେଶି ପଶୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖ ଓ ଦୁର୍ବ୍ୟସନୀ ନେତା ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ପୃଥୁସୀମଂ ମହାଖାତମୁଚ୍ଚପ୍ରାକାରତୋରଣଂ । ପୁରଂ ସମାଵସେଚ୍ଛୈଲସରିନ୍ମରୁଵନାଶ୍ରଯଂ ।। ୨୩୯.

ଏକ ସହର ଉପଯୋଗୀ, ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୀମା, ବଡ଼ ଖାଲି, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦ୍ୱାର ଥିବା, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ନିକଟରେ ଥିବା ଉଚିତ।

ଜଲଵଦ୍ଧାନ୍ଯଧନଵଦ୍‌ଦୁର୍ଗଂ କାଲସହଂ ମହତ୍ । ଔଦକଂ ପାର୍ଵତଂ ଵାର୍କ୍ଷମୈରିଣଂ ଧନ୍ଵିନଂ ଚ ଷଟ୍ ।। ୨୩୯.

ଏକ କୋଟରେ ପାଣି, ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ ଥିବା, ସମୟରେ ଟିକିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା ଉଚିତ। ଏହା ଛଅ ପ୍ରକାର—ପାଣିଯୁକ୍ତ, ପାହାଡ଼ିଆ, ଜଙ୍ଗଲି, ବାଲିମାଟି, ଦଳଦଳିଆ ଓ ଅରଣ୍ୟ।

ଈପ୍ସିତଦ୍ରଵ୍ଯସମ୍ପୂର୍ଣଃ ପିତୃପୈତାମ୍ହୋଚିତଃ । ଧର୍ମାର୍ଜିତୋ ଵ୍ଯଯସହଃ କୋଷୋ ଧର୍ମାଦିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୨୩୯.

ଯେ ଧନାଗାର ଇଚ୍ଛିତ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପିତାପୁରୁଷଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା, ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ, ବ୍ୟୟ ସହିପାରିବା, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ପିତୃପୈତାମହୋ ଵଶ୍ଯଃ ସଂହତୋ ଦତ୍ତଵେତନଃ । ଵିଖ୍ଯାତପୌରୁଷୋ ଜନ୍ଯଃ କୁଶଲଃ ଶକୁନୈର୍ଵୃତଃ ।। ୨୩୯.

ପିତାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଥିବା, ଏକତା ରଖୁଥିବା, ଦେୟ ମିଳୁଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଦକ୍ଷ ଓ ଶୁଭ ଶକୁନ ସହିତ ଥିବା।

ନାନାପ୍ରହରଣୋପେତୋ ନାନାଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ । ନାନାଯୋଧସମାକୀର୍ଣୋ ନୀରାଜିତହଯଦ୍ଵିପଃ ।। ୨୩୯.

ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ନାନା ଯୋଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।

ପ୍ରଵାସାଯାସଦୁଃଖେଷୁ ଯୁଦ୍ଧେଷୁ ଚ କୃତଶ୍ରମଃ । ଅଦ୍ଵୈଧକ୍ଷତ୍ରିଯପଯୋ ଦଣ୍ଡୋ ଦଣ୍ଡଵତାଂ ମତଃ ।। ୨୩୯.

ପ୍ରବାସ ଓ ଯୁଦ୍ଧର କଷ୍ଟ ସହିଥିବା, ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦଣ୍ଡ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ ଦିଏ, ସେଇ ନ୍ୟାୟ ମନାଯାଏ।

ଯୋଗଵିଜ୍ଞାନସତ୍ତ୍ଵାଢ୍ଯଂ ମହାପକ୍ଷଂ ପ୍ରିଯମ୍ବଦଂ । ଆଯତିକ୍ଷମମଦ୍ଵୈଧଂ ମିତ୍ରଂ କୁର୍ଵୀତ ସତ୍କୁଲ ।। ୨୩୯.

ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଧନୀ, ବଡ଼ ସହାୟକ, ମିଠା କଥା କହୁଥିବା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୃଢତା ଥିବା, ଭଲ ବଂଶର ଲୋକଙ୍କୁ ମିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।

ଦୂରାଦେଵାଭିଗମନଂ ସ୍ପଷ୍ଟାର୍ଥହୃଦଯାନୁଗା । ଵାକ୍‌ ସତ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରଦାନଞ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧୋ ମିତ୍ରସଙ୍ଗ୍ରହଃ ।। ୨୩୯.

ମିତ୍ରତା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ—ଦୂରରୁ ଆସିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ଓ ହୃଦୟ ଅନୁସାରେ କଥା କହିବା, ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦେବା।

ଧର୍ମକାମାର୍ଥସଂଯୋଗୋ ମିତ୍ରାତ୍ତୁ ତ୍ରିଵିଧଂ ଫଲଂ । ଔରସଂ ତତ୍ର ସନ୍ନଦ୍ଧଂ୧୬ ତଥା ଵଂଶକ୍ରମାଗତଂ ।। ୨୩୯.

ମିତ୍ରତାରୁ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ ମିଳେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, ଦୃଢ଼ ଓ ବଂଶକ୍ରମରେ ଆସିଥିବା।

ରକ୍ଷଇତଂ ଵ୍ସସନେଭ୍ଯଶ୍ଚ ମିତ୍ରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ । ମିତ୍ରେ ଗୁଣାଃ ସତ୍ଯତାଦ୍ଯାଃ ସମାନସୁଖଦୁଃଖତା ।। ୨୩୯.

ମିତ୍ର କେବଳ ଚାରି ପ୍ରକାରର ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହା ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏକ ସତ୍ୟ ମିତ୍ରରେ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖରେ ସାଥି ହେବା ଭଳି ଗୁଣ ଥାଏ।

ଵକ୍ଷ୍ଯେଽନୁଜୀଵିନାଂ ଵୃତ୍ତଂ ସେଵୀ ସେଵେତ ଭୂପତିଂ । ଦକ୍ଷତା ଭଦ୍ରତା ଦାର୍ଢ୍ଯ କ୍ଷାନ୍ତିଃ କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁତା ।। ୨୩୯.

ମୁଁ ଏବେ ନିଃସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ କହିବି: ଏକ ଚାକର ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷତା, ଭଲ ଚରିତ୍ର, ଦୃଢତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବାର ଶକ୍ତି ଦରକାର।

ସନ୍ତୋଷଃ ଶୀଲଭୁତ୍ସାହୋ ମଣ୍ଡଯତ୍ଯନୁଜୀଵିନଂ । ଯଥାକାଲମୁପାସୀତ ରାଜାନଂ ସେଵକୋ ନଯାତ୍ ।। ୨୩୯.

ସନ୍ତୋଷ, ଭଲ ଆଚରଣ ଓ ଉତ୍ସାହ ଏକ ଚାକରକୁ ଶୋଭା ଦିଏ। ଏକ ଚାକର ନୀତି ଅନୁସାରେ ସମୟ ମତେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।

ପରସ୍ଥାନଗମଂ କ୍ରୌର୍ଯ୍ଯମୌଦ୍ଧତ୍ଯଂ ମତ୍ସରନ୍ତ୍ଯଜେତ୍ । ଵିଗୃହ୍ଯ କଥନଂ ଭୃତ୍ଯୋ ନ କୁର୍ଯ୍ଯାଜ୍ ଜ୍ଯାଯସା ସହ ।। ୨୩୯.

ଏକ ଚାକର ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯିବା, କ୍ରୁରତା, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କିମ୍ବା ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଗୁହ୍ଯଂ ମର୍ମ୍ମ ଚ ମନ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ନ ଚ ଭର୍ତ୍ତୁଃ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ରକ୍ତାଦ୍ ଵୃତ୍ତିଂ ସମୀହେତ୍ ଵିରକ୍ତଂ ସନ୍ତ୍ଯଜେନ୍ନୃପଂ ।। ୨୩୯.

ଚାକର ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ କଥା, ଦୁର୍ବଳତା କିମ୍ବା ପରାମର୍ଶ କେବେ ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଜୀବିକା ଚାହିଁବା ଉଚିତ, ଯିଏ ଅନାସକ୍ତ, ସେହି ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଆଜୀଵ୍ଯଃ ସର୍ଵ୍ଵସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ରାଜା ପର୍ଜନ୍ଯଵଦ୍ଭଵେତ୍ । ଆଯଦ୍ଵାରେଷୁ ଚାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଧନଂ ଚାଦଦତୀତି ଚ ।। ୨୩୯.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରାଜା ଜଣେ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଉପଯୁକ୍ତ ଉପାୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିପାରିବେ।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦୁଦ୍ଯୋଗସମ୍ପନ୍ନାନଧ୍ଯକ୍ଷଆନ୍ ସର୍ଵକର୍ମ୍ମସୁ । କୃଷିର୍ଵ୍ଵଣିକ୍ପଥୋ ଦୁର୍ଗଂ ସେତୁଃ କୁଞ୍ଜରବନ୍ଧନଂ ।। ୨୩୯.

ସମସ୍ତ କାମ ପାଇଁ ରାଜା ଦକ୍ଷ ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ: ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ ରାସ୍ତା, କୋଟ, ସେତୁ ଓ ହାତୀ ବାନ୍ଧିବା।

ଖନ୍ଯାକରବଲାଦାନଂ ଶୁନ୍ଯାନାଂ ଚ ନିଵେଶନଂ । ଅଷ୍ଟଵର୍ଗମିମଂ ରାଜା ସାଧୁଵୃତ୍ତୋଽନୁପାଲଯେତ୍ ।। ୨୩୯.

ଖଣି, କର ଆଦାୟ ଓ ଖାଲି ଜମିରେ ବସୋବାସ କରାଇବା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆଠଟି କାମ ଏକ ନୀତିବାନ୍ ରାଜା ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

ଆମୁକ୍ତିକେଭ୍ଯଶ୍ଚୌରେଭ୍ଯଃ ପୌରେବ୍ଯୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭାତ୍ । ପୃଥିଵୀପତିଲୋଭାଚ୍ଚ ଚପ୍ରଜାନାଂ ପଞ୍ଚଧା ଭଯଂ ।। ୨୩୯.

ଛୁପା ଚୋର, ଡାକାତ, ସହରବାସୀ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଲୋଭ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଠାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି।

ଅଵେକ୍ଷ୍ଯୈତଦ୍ଭ୍ଯଂ କାଲେ ଆଦଦୀତ କରଂ ନୃପଃ । ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ଵାହ୍ଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ରକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୩୯.

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ରାଜା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କର ନେବା ଉଚିତ। ସେ ନିଜ ଶରୀର, ଘର ଓ ଦେଶକୁ ବାହାର ଶତ୍ରୁଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

ଦଡ୍ଯାଂସ୍ତୁ ଦଣ୍ଡଯେଦ୍ରାଜା ସ୍ଵଂ ରକ୍ଷେଚ୍ଚଃଵିଷାଦିତଃ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵସେନ୍ନ କଦାଚନ ।। ୨୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ନିଜକୁ ବିଷରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରାମ ଉଵାଚ ପ୍ରଭାଵୋତ୍ସାହଶକ୍ତିଭ୍‌ଯାଂ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ପ୍ରଭାଵୋତ୍ସାହଵାନ୍ କାଵ୍ଯୋ ଜିତୋ ଦେଵପୁରୋଧସା ।। ୨୪୧.

ରାମ କହିଲେ: ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଯଦି ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ଥିବା କବି ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ।

ମନ୍ତ୍ରଯେତେହ କାର୍ଯ୍ଯାଣି ନାନାପ୍ତୈର୍ନ୍ନାବିପଶ୍ଚିତା । ଅଶକ୍ଯାରମ୍ଭଵୃତ୍ତୀନାଂ କୁତଃ କ୍ଲେଶାଦୃତେ ଫଲଂ ।। ୨୪୧.

ଏଠାରେ କାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଶକ୍ୟ କାମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା କିପରି ଫଳ ମିଳିବ?

ଅଵିଜ୍ଞାତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାତସ୍ଯ ଚ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଅର୍ଥଦ୍ଵୈଧସ୍ଯ ସନ୍ଦେହଚ୍ଛେଦନଂ ଶେଷଦର୍ଶନଂ ।। ୨୪୧.

ଅଜଣା କଥାକୁ ଜାଣିବା, ଜଣା କଥାରେ ନିଶ୍ଚିତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମାମଲାରେ ସନ୍ଦେହ ହଟାଇବା ଓ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ବୁଝିବା — ଏହିଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ଫଳ।

ସହାଯାଃ ସାଧନୋପାଯା ଵିଭାଗୋ ଦେଶକାଲଯୋଃ । ଵିପତ୍ତେଶ୍ଚ ପ୍ରତୀକାରଃ ପଞଢ୍ଚାନ୍ନୋ ମନ୍ତ୍ର ଇଷ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ସହଯୋଗୀ, କାମ ସାଧନର ଉପାୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ, ଦୁଃଖର ସମାଧାନ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ମୂଳ ଅଂଶ।

ମନଃପ୍ରସାଦଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ତଥା କରଣପାଟଵଂ । ସହାଯୋତ୍ଥାନସମ୍ପଚ୍ଚ କର୍ମ୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ମନ ଶାନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାମ କରିବାର ଦକ୍ଷତା, ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଓ କାମରେ ସଫଳତା — ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ।