ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଵିସଂଵାଦିତା ସତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧସେଵା କୃତଜ୍ଞତା । ଦୈଵସମ୍ପନ୍ନତା ବୁଦ୍ଧିରକ୍ଷୁଦ୍ରପରିଵାରତା ।। ୨୩୯.

ସତ୍ୟବାଦିତା, ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟତା, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦିବ୍ୟ ସଉଭାଗ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଏବଂ ମନ୍ଦ ସଙ୍ଗ ରହିତତା—

ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିତ୍ଵମୁତ୍ସାହଃ ଶୁଚିତା ସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷିତା ।। ୨୩୯.

ଦୂରଦର୍ଶିତା, ଉତ୍ସାହ, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ଚିହ୍ନଟ—

ଵିନୀତତ୍ଵଂ ଧାର୍ମିକତା ସାଧୋଶ୍ଚ ନୃପତେର୍ଗୁଣାଃ । ପ୍ରଖ୍ଯାତଵଂଶମକ୍ରୂରଂ ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରାହିଣଂ ଶୁଚିଂ ।। ୨୩୯.

ବିନମ୍ରତା, ଧାର୍ମିକତା ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ: ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଂଶ, କୃପାଳୁତା, ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର କରିବାର ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ପବିତ୍ରତା—

କୁର୍ଵ୍ଵୀତାତ୍ମହିତାକାଙ୍କ୍ଷୀ ପରିଚାରଂ ମହୀପତିଃ । ଵାଗ୍ମୀ ପ୍ରଗଲ୍ଭଃ ସ୍ମୃତିମାନୁଦଗ୍ରୋ ବଲଵାନ୍ ଵଶୀ ।। ୨୩୯.

ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜା ଏମିତି ସେବକ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା।

ନେତା ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ନିପୁଣଃ କୃତଶିଲ୍ପପରିଗ୍ରହଃ । ପରାଭିଯୋଗପ୍ରସହଃ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟପ୍ରତିକ୍ରିଯା ।। ୨୩୯.

ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ଦକ୍ଷ, କଳା ଓ ଅର୍ଜନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକୁ ସହିପାରିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବା ନେତୃତ୍ୱ—

ପରଵୃତ୍ତାନ୍ଵଵେକ୍ଷୀ ଚ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହତତ୍ତଵଵିତ୍ । ଗୂଢମନ୍ତ୍ରପ୍ରଚାରଜ୍ଞୋ ଦେଶକାଲଵିଭାଗଵିତ୍ ।। ୨୩୯.

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଦେଖିବା, ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଦେଶ ଓ ସମୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିବା—

ଆଦାତା ସମ୍ଯଗର୍ଥାନାଂ ଵିନିଯୋକ୍ତା ଚ ପାତ୍ରଵିତ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭଭଯଦ୍ରୋହଦମ୍ଭଚାପଲଵର୍ଜ୍ଜିତଃ ।। ୨୩୯.

ଠିକ୍ ଭାବରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରିବା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ଦ୍ରୋହ, ଚତୁରତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ—

ପରୋପତାପପୈଶୂନ୍ଯମାତ୍ସର୍ଯେର୍ଷାନୃତାତିଗଃ । ଵୃଦ୍ଧୋପଦେଶସମ୍ପନ୍ନଃ ଶକ୍ତୋ ମଧୁରଦର୍ଶନଃ ।। ୨୩୯.

ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ଶୂନ୍ୟତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା ଓ ଅତିକ୍ରମ ରହିତ; ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଥିବା, କ୍ଷମତାଶୀଳ ଏବଂ ମଧୁର ଦେଖା—

ଗୁଣାନୁରାଗସ୍ଥିତିମାନାତ୍ମସମ୍ପଦ୍‌ଗୁଣା ସ୍ମୃତାଃ । ସୁଲୀନାଃ ଶୁଚଯଃ ଶୂରାଃ ଶ୍ରୁତଵନ୍ତୋଽନୁରାଗିଣଃ ।। ୨୩୯.

ଗୁଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜ ଉପାର୍ଜିତ ଗୁଣ ଥିବା; ସହଜ, ପବିତ୍ର, ସାହସୀ, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସ୍ନେହଶୀଳ—

ଦଣ୍ଡନୀତେଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତାରଃ ସଚିଵାଃ ସ୍ଯୁର୍ମ୍ମହୀପତେଃ । ସୁଵିଗ୍ରହୋ ଜାନପଦଃ କୁଲଶୀଲକଲାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୩୯.

ଦଣ୍ଡ ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ; ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ତମ ଆକୃତି, ପରିବାର, ଚରିତ୍ର ଓ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ—

ଵାଗ୍ମୀ ପ୍ରଗଲ୍ଭଶ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନୁତ୍ସାହୀ ପ୍ରତିପତ୍ତିମାନ୍ । ସ୍ତମ୍ଭ୍ଚାପଲହୀନଶ୍ଚ ମୈତ୍ରଃ କ୍ଲେଶସହଃ ଶୁଚିଃ ।। ୨୩୯.

ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ଉତ୍ସାହୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜିଦ୍ଦ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ, ମିତ୍ରସ୍ୱଭାବୀ, କଷ୍ଟ ସହିପାରିବା, ପବିତ୍ର—

ସତ୍ଯସତ୍ତ୍ଵଧୃତିସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯପ୍ରବାଵାରୋଗ୍ଯସଂଯୁତଃ । କୃତଶିଲ୍ପଶ୍ଚ୭ ଦକ୍ଷଶ୍ଚ ପ୍ରଜ୍ଞାଵାନ୍ ଧାରଣାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୩୯.

ସତ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଧୃତି, ସ୍ଥିରତା, ପ୍ରଭାବ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ; କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କୁଶଳ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଏବଂ ଧାରଣାଶକ୍ତି ଥିବା—

ଦୃଢଭକ୍ତିରକର୍ତ୍ତା ଚ ଵୈରାଣାଂ ସଚିଵୋ ଭଵେତ୍ । ସ୍ମୃତିସ୍ତତ୍ପରତାର୍ଥେଷୁ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୨୩୯.୧୫ ଦୃଢତା ମନ୍ତ୍ରଗୁପ୍ତିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିସମ୍ପତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା । ତ୍ରଯ୍ଯାଂ ଚ ଦଣ୍ଡନୀତ୍ଯାଂ ଚ କୁଶଲଃ ସ୍ଯାତ୍ ପୁରୋହିତଃ ।। ୨୩୯.

ମନ୍ତ୍ରୀ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ କରୁନାହିଁ; ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଥିବା, ମନ ଜାଣିପାରିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ।

ଅଥର୍ଵ୍ଵଵେଦଵିହିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛାନ୍ତିକପୌଷ୍ଟିକଂ । ସାଧୁତୈଷାମମାତ୍ଯାନାଂ ତଦ୍ଵିଦ୍ଯୈଃ ସହ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।। ୨୩୯.

ଅଥର୍ବବେଦ ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପୌଷ୍ଟିକ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ।

ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତ୍ତାଂ ଚ ଶିଲ୍ପଞ୍ଚ ପରୀକ୍ଷଏତ ଗୁଣଦ୍ଵଯଂ । ସ୍ଵଜନେଭ୍ଯୋ ଵିଜାନୀଯାତ୍ କୁଲଂ ସ୍ଥାନମଵଗ୍ରହଂ ।। ୨୩୯.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ଓ କଳାର ଗୁଣ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପରିବାର ଓ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିବା।

ପରିକର୍ମ୍ମ୍ସୁ ଦକ୍ଷଞ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଧାରଯିଷ୍ଣୁତାଂ । ଗୁଣତ୍ରଯଂ ପରୀକ୍ଷେତ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯଂ ପ୍ରୀତିତାଂ ତଥା ।। ୨୩୯.

କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷତା, ଜ୍ଞାନ, ମନେ ରଖିବାର ସମର୍ଥ୍ୟ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ, ସାହସ ଓ ସ୍ନେହ—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

କଥାଯୋଗେଷୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଯେତ ଵାଗ୍‌ମିତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵାଦିତାଂ । ଉତ୍ସାହଂ ଚ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ ତଥା କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁତାଂ ।। ୨୩୯.

କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଚତୁର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟ କଥା କହିବା, ଉତ୍ସାହ, ପ୍ରଭାବ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବାର ଶକ୍ତି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଦରକାର।

ଧୃତିଂ ଚୈଵାନୁରାଗଂ ଚ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚାପଦି ଲକ୍ଷ୍ଯେତ୍ । ଭକ୍ତିଂ ମୈତ୍ରୀଂ ଚ ଶୌଚଂ ଚ ଜାନୀଯାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରତଃ ।। ୨୩୯.

ଧୃତି ଓ ଆସକ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଦୃଢତା—ଏହି ଗୁଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି, ମିତ୍ରତା ଓ ପବିତ୍ରତା ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଯାଏ।

ସଂଵାସିଭ୍ଯୋ ବଲଂ ସତ୍ତ୍ଵମାରୋଗ୍ଯଂ ଶୀଲମେଵ ଚ । ଅସ୍ତଵ୍ଧତାମଚାପଲ୍ଯଂ ଵୈରାଣାଂ ଚାପ୍ଯକାର୍ତ୍ତନଂ ।। ୨୩୯.

ଏକାଠି ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବଳ, ଚରିତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଭଲ ଆଚରଣ, ଅଡ଼ିଁ ନଥିବା, ଶାନ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁତା ନଥିବା ବୁଝିବା ଯାଏ।

ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ଵିଜାନୀଯାଦ ଭଦ୍ରତାଂ କ୍ଷୁଦ୍ରତାମପି । ଫଲାନୁମେଯାଃ ସର୍ଵତ୍ର ପରୋକ୍ଷଗୁଣଵୃତ୍ତଯଃ ।। ୨୩୯.

ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଭଲମନୋଷ୍ୟତା ଓ ଖରାପତା ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଲୁଚିଥିବା ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ସଦା ତାଙ୍କର ଫଳ ଦେଖି ବୁଝିବା ଯାଏ।

ଶସ୍ଯାକରଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ଖନିଦ୍ରଵ୍ଯସମନ୍ଵିତା । ଗୋହିତା ଭୂରିସଲିଲା ପୁନ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈର୍ଯୁତା ।। ୨୩୯.

ଯେ ଭୂମି ଉପଜାଉ, ପୁଣ୍ୟମୟ, ଖଣିଜ ଧନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଓ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଥିବା, ସେଠିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ରମ୍ଯା ସକୁଞ୍ଜରବଲା ଵାରିସ୍ଥଲପଥାନ୍ଵିତା । ଅଦେଵମାତୃକା ଚେତି ଶସ୍ଯତେ ଭୂରିଭୂତଯେ ।। ୨୩୯.

ଯେ ଭୂମି ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର, ହାତୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପାଣି, ରାସ୍ତା ଓ ନୌକା ଥିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କର ନୁହେଁ, ସେଠି ବହୁତ ଧନ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

ଶୂଦ୍ରକାରୁଵଣିକ୍‌ପ୍ରାଯୋ ମହାରମ୍ଭଃ କୃଷୀବଲଃ । ସାନୁରାଗୋ ରିପୁଦ୍ଵେଷୀ ପୀଡ଼ାସହକରଃ ପୃଥୁଃ ।। ୨୩୯.

ଯେଠି ଶ୍ରମିକ, କାମକାର, ବ୍ୟବସାୟୀ ବେଶି, ବଡ଼ କାମ ଓ କୃଷି ଶକ୍ତି ଅଛି, ସ୍ନେହ ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ, କଷ୍ଟ ସହିବା ଓ ପ୍ରଚୁରତା ଅଛି।

ନାନାଦେଶ୍ଯୈଃ ସମାକୀର୍ଣୋ ଧାର୍ମ୍ମିକଃ ପଶୁମାନ୍ ବଲୀ । ଈଦୃକ୍‌ଜନପଦଃ ଶସ୍ତୋଽମୂର୍ଖଵ୍ଯସନିନାଯକଃ।। ୨୩୯.

ନାନା ଦେଶର ଲୋକ ଥିବା, ଧର୍ମିକ, ବେଶି ପଶୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖ ଓ ଦୁର୍ବ୍ୟସନୀ ନେତା ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ପୃଥୁସୀମଂ ମହାଖାତମୁଚ୍ଚପ୍ରାକାରତୋରଣଂ । ପୁରଂ ସମାଵସେଚ୍ଛୈଲସରିନ୍ମରୁଵନାଶ୍ରଯଂ ।। ୨୩୯.

ଏକ ସହର ଉପଯୋଗୀ, ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୀମା, ବଡ଼ ଖାଲି, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦ୍ୱାର ଥିବା, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ନିକଟରେ ଥିବା ଉଚିତ।

ଜଲଵଦ୍ଧାନ୍ଯଧନଵଦ୍‌ଦୁର୍ଗଂ କାଲସହଂ ମହତ୍ । ଔଦକଂ ପାର୍ଵତଂ ଵାର୍କ୍ଷମୈରିଣଂ ଧନ୍ଵିନଂ ଚ ଷଟ୍ ।। ୨୩୯.

ଏକ କୋଟରେ ପାଣି, ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ ଥିବା, ସମୟରେ ଟିକିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା ଉଚିତ। ଏହା ଛଅ ପ୍ରକାର—ପାଣିଯୁକ୍ତ, ପାହାଡ଼ିଆ, ଜଙ୍ଗଲି, ବାଲିମାଟି, ଦଳଦଳିଆ ଓ ଅରଣ୍ୟ।

ଈପ୍ସିତଦ୍ରଵ୍ଯସମ୍ପୂର୍ଣଃ ପିତୃପୈତାମ୍ହୋଚିତଃ । ଧର୍ମାର୍ଜିତୋ ଵ୍ଯଯସହଃ କୋଷୋ ଧର୍ମାଦିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୨୩୯.

ଯେ ଧନାଗାର ଇଚ୍ଛିତ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପିତାପୁରୁଷଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା, ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ, ବ୍ୟୟ ସହିପାରିବା, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ପିତୃପୈତାମହୋ ଵଶ୍ଯଃ ସଂହତୋ ଦତ୍ତଵେତନଃ । ଵିଖ୍ଯାତପୌରୁଷୋ ଜନ୍ଯଃ କୁଶଲଃ ଶକୁନୈର୍ଵୃତଃ ।। ୨୩୯.

ପିତାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଥିବା, ଏକତା ରଖୁଥିବା, ଦେୟ ମିଳୁଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଦକ୍ଷ ଓ ଶୁଭ ଶକୁନ ସହିତ ଥିବା।

ନାନାପ୍ରହରଣୋପେତୋ ନାନାଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ । ନାନାଯୋଧସମାକୀର୍ଣୋ ନୀରାଜିତହଯଦ୍ଵିପଃ ।। ୨୩୯.

ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ନାନା ଯୋଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।