ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତତଃ ସାଧୁତରଃ କାର୍ଯୋ ଦୁର୍ଜନାଯ ଶିଵାଥିଂନା । ପ୍ରିଯମେଵାଭିଘାତଵ୍ଯଂ ସତ୍ସୁ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଷତ୍ସୁ ଚ ।। ୨୩୮.

ତେଣୁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି; ସଦା ଭଲ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

ଦେଵାସ୍ତେ ପ୍ରିଯଵକ୍ତାରଃ ପଶଵଃ କ୍ରୂରଵାଦିନଃ । ଶୁଚିରାସ୍ତିକ୍ଯପୂତାତ୍ମା ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵତାଃ ସଦା ।। ୨୩୮.

ଯେଉଁମାନେ ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ; କଠୋର କଥା କହିବାମାନେ ପଶୁ ସମାନ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ମନ ଥିଲେ ସଦା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଦେଵତାଵଦ୍ ଗୁରୁଜନମାତ୍ମଵଚ୍ଚ ସୁହୃଜ୍ଜନଂ । ପ୍ରଣିପାତେନ ହି ଗୁରୁଂ ସତୋଽମୃଷାନୁଚେଷ୍ଟିତୈଃ ।। ୨୩୮.

ଦେବତା, ଗୁରୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିଜ ପରି ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିନୟ ସହିତ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣ ବିନା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

କୁର୍ଵ୍ଵୀତାଭିମୁଖାନ୍ ଭୃତ୍ଯୈର୍ଦ୍ଦଵାନ୍ ସୁକୃତକର୍ମ୍ମଣା । ମଦ୍‌ଭାଵେନ ହରେନ୍ମିତ୍ରଂ ସମ୍ଭ୍ରମେଣ ଚ ବାନ୍ଧଵାନ୍ ।। ୨୩୮.

ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭଲ କାମ କଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆନୁରାଗ ଦେଖାଇବା ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ସ୍ତ୍ରୀଭୃତ୍ଯାନ୍ ପ୍ରେମ୍ଦାନାଭ୍ଯାଂ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯେନେତରଂ ଜନଂ । ଅନିନ୍ଦା ପରକୃତ୍ଯେଷୁ ସ୍ଵଧର୍ମ୍ମପରିପାଲନଂ ।। ୨୩୮.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଦାନ ଦେଇବା, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରଖିବା; ଅନ୍ୟଙ୍କର କାମରେ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା ଓ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

କୃପଣେଷୁ ଦଯାଲୁତ୍ଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ମଧୁରା ଗିରଃ । ପ୍ରାଣୈରପ୍ଯପକାରିତ୍ଵଂ ମିତ୍ରାଯାଵ୍ଯଭିଚାରିଣେ ।। ୨୩୮.

ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିବା, ଏବଂ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିବା—ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ।

ଗୃହାଗତେ ପରିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ସକ୍ତ୍ଯା ଦାନଂ ସହିଷ୍ଣୁତା । ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିଷ୍ଵନୁତ୍ସେକଃ ପରରଵୃଦ୍ଧିଷ୍ଵମତ୍ସରଃ ।। ୨୩୮.

ଅତିଥି ଆସିଲେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା, ଧୈର୍ୟ ରଖିବା; ନିଜ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅହଂକାର କରିବା ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କର ଉନ୍ନତିରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବା ନୁହେଁ।

ଅପରୋପତାପି ଵଚନଂ ମୌନଵ୍ରତଚରିଷ୍ଣୁତା । ବନ୍ଧୁଭିର୍ବଦ୍ଧସଂଯୋଗଃ ସ୍ଵଜନେ ଚତୁରଶ୍ରତା ।। ୨୩୮.

ସିଧାସଳଖ ବିରୋଧ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ମୌନବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ନେହୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତା, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁରତା—

ରାମ ଉଵାଚ ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ଯଞ୍ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗଂ କୋଷୋ ବଲଂ ସୁହୃତଂ । ପରସ୍ପରୋପକାରୀଦଂ ସପ୍ତାଙ୍ଗଂ ରାକଜ୍ଯମୁଚ୍ଯ୍ତେ ।। ୨୩୯.

ରାମ କହିଲେ— ମାଲିକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦେଶ, କୋଟ, ଧନଭଣ୍ଡାର, ସେନା ଏବଂ ବନ୍ଧୁ— ଏହି ସାତିଟି ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗାନାଂ ଵରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସାଧନଂ ପାଲଯେତ୍ ସଦା । କୁଲଂ ଶୀଲଂ ଵଯଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯଂ କ୍ଷିପ୍ରକାରିତା ।। ୨୩୯.

ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେଶ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାକୁ ସଦା ସମ୍ପଦ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ପରିବାର, ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଶକ୍ତି, ଦାନଶୀଳତା ଏବଂ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ—

ଅଵିସଂଵାଦିତା ସତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧସେଵା କୃତଜ୍ଞତା । ଦୈଵସମ୍ପନ୍ନତା ବୁଦ୍ଧିରକ୍ଷୁଦ୍ରପରିଵାରତା ।। ୨୩୯.

ସତ୍ୟବାଦିତା, ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟତା, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦିବ୍ୟ ସଉଭାଗ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଏବଂ ମନ୍ଦ ସଙ୍ଗ ରହିତତା—

ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିତ୍ଵମୁତ୍ସାହଃ ଶୁଚିତା ସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷିତା ।। ୨୩୯.

ଦୂରଦର୍ଶିତା, ଉତ୍ସାହ, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ଚିହ୍ନଟ—

ଵିନୀତତ୍ଵଂ ଧାର୍ମିକତା ସାଧୋଶ୍ଚ ନୃପତେର୍ଗୁଣାଃ । ପ୍ରଖ୍ଯାତଵଂଶମକ୍ରୂରଂ ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରାହିଣଂ ଶୁଚିଂ ।। ୨୩୯.

ବିନମ୍ରତା, ଧାର୍ମିକତା ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ: ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଂଶ, କୃପାଳୁତା, ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର କରିବାର ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ପବିତ୍ରତା—

କୁର୍ଵ୍ଵୀତାତ୍ମହିତାକାଙ୍କ୍ଷୀ ପରିଚାରଂ ମହୀପତିଃ । ଵାଗ୍ମୀ ପ୍ରଗଲ୍ଭଃ ସ୍ମୃତିମାନୁଦଗ୍ରୋ ବଲଵାନ୍ ଵଶୀ ।। ୨୩୯.

ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜା ଏମିତି ସେବକ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା।

ନେତା ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ନିପୁଣଃ କୃତଶିଲ୍ପପରିଗ୍ରହଃ । ପରାଭିଯୋଗପ୍ରସହଃ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟପ୍ରତିକ୍ରିଯା ।। ୨୩୯.

ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ଦକ୍ଷ, କଳା ଓ ଅର୍ଜନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକୁ ସହିପାରିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବା ନେତୃତ୍ୱ—

ପରଵୃତ୍ତାନ୍ଵଵେକ୍ଷୀ ଚ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହତତ୍ତଵଵିତ୍ । ଗୂଢମନ୍ତ୍ରପ୍ରଚାରଜ୍ଞୋ ଦେଶକାଲଵିଭାଗଵିତ୍ ।। ୨୩୯.

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଦେଖିବା, ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଦେଶ ଓ ସମୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିବା—

ଆଦାତା ସମ୍ଯଗର୍ଥାନାଂ ଵିନିଯୋକ୍ତା ଚ ପାତ୍ରଵିତ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭଭଯଦ୍ରୋହଦମ୍ଭଚାପଲଵର୍ଜ୍ଜିତଃ ।। ୨୩୯.

ଠିକ୍ ଭାବରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରିବା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ଦ୍ରୋହ, ଚତୁରତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ—

ପରୋପତାପପୈଶୂନ୍ଯମାତ୍ସର୍ଯେର୍ଷାନୃତାତିଗଃ । ଵୃଦ୍ଧୋପଦେଶସମ୍ପନ୍ନଃ ଶକ୍ତୋ ମଧୁରଦର୍ଶନଃ ।। ୨୩୯.

ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ଶୂନ୍ୟତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା ଓ ଅତିକ୍ରମ ରହିତ; ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଥିବା, କ୍ଷମତାଶୀଳ ଏବଂ ମଧୁର ଦେଖା—

ଗୁଣାନୁରାଗସ୍ଥିତିମାନାତ୍ମସମ୍ପଦ୍‌ଗୁଣା ସ୍ମୃତାଃ । ସୁଲୀନାଃ ଶୁଚଯଃ ଶୂରାଃ ଶ୍ରୁତଵନ୍ତୋଽନୁରାଗିଣଃ ।। ୨୩୯.

ଗୁଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜ ଉପାର୍ଜିତ ଗୁଣ ଥିବା; ସହଜ, ପବିତ୍ର, ସାହସୀ, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସ୍ନେହଶୀଳ—

ଦଣ୍ଡନୀତେଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତାରଃ ସଚିଵାଃ ସ୍ଯୁର୍ମ୍ମହୀପତେଃ । ସୁଵିଗ୍ରହୋ ଜାନପଦଃ କୁଲଶୀଲକଲାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୩୯.

ଦଣ୍ଡ ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ; ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ତମ ଆକୃତି, ପରିବାର, ଚରିତ୍ର ଓ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ—

ଵାଗ୍ମୀ ପ୍ରଗଲ୍ଭଶ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନୁତ୍ସାହୀ ପ୍ରତିପତ୍ତିମାନ୍ । ସ୍ତମ୍ଭ୍ଚାପଲହୀନଶ୍ଚ ମୈତ୍ରଃ କ୍ଲେଶସହଃ ଶୁଚିଃ ।। ୨୩୯.

ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, ଉତ୍ସାହୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜିଦ୍ଦ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ, ମିତ୍ରସ୍ୱଭାବୀ, କଷ୍ଟ ସହିପାରିବା, ପବିତ୍ର—

ସତ୍ଯସତ୍ତ୍ଵଧୃତିସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯପ୍ରବାଵାରୋଗ୍ଯସଂଯୁତଃ । କୃତଶିଲ୍ପଶ୍ଚ୭ ଦକ୍ଷଶ୍ଚ ପ୍ରଜ୍ଞାଵାନ୍ ଧାରଣାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୩୯.

ସତ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଧୃତି, ସ୍ଥିରତା, ପ୍ରଭାବ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ; କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କୁଶଳ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଏବଂ ଧାରଣାଶକ୍ତି ଥିବା—

ଦୃଢଭକ୍ତିରକର୍ତ୍ତା ଚ ଵୈରାଣାଂ ସଚିଵୋ ଭଵେତ୍ । ସ୍ମୃତିସ୍ତତ୍ପରତାର୍ଥେଷୁ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୨୩୯.୧୫ ଦୃଢତା ମନ୍ତ୍ରଗୁପ୍ତିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିସମ୍ପତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା । ତ୍ରଯ୍ଯାଂ ଚ ଦଣ୍ଡନୀତ୍ଯାଂ ଚ କୁଶଲଃ ସ୍ଯାତ୍ ପୁରୋହିତଃ ।। ୨୩୯.

ମନ୍ତ୍ରୀ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ କରୁନାହିଁ; ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଥିବା, ମନ ଜାଣିପାରିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ।

ଅଥର୍ଵ୍ଵଵେଦଵିହିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛାନ୍ତିକପୌଷ୍ଟିକଂ । ସାଧୁତୈଷାମମାତ୍ଯାନାଂ ତଦ୍ଵିଦ୍ଯୈଃ ସହ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ।। ୨୩୯.

ଅଥର୍ବବେଦ ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପୌଷ୍ଟିକ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ।

ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତ୍ତାଂ ଚ ଶିଲ୍ପଞ୍ଚ ପରୀକ୍ଷଏତ ଗୁଣଦ୍ଵଯଂ । ସ୍ଵଜନେଭ୍ଯୋ ଵିଜାନୀଯାତ୍ କୁଲଂ ସ୍ଥାନମଵଗ୍ରହଂ ।। ୨୩୯.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ଓ କଳାର ଗୁଣ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପରିବାର ଓ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିବା।

ପରିକର୍ମ୍ମ୍ସୁ ଦକ୍ଷଞ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଧାରଯିଷ୍ଣୁତାଂ । ଗୁଣତ୍ରଯଂ ପରୀକ୍ଷେତ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯଂ ପ୍ରୀତିତାଂ ତଥା ।। ୨୩୯.

କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷତା, ଜ୍ଞାନ, ମନେ ରଖିବାର ସମର୍ଥ୍ୟ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ, ସାହସ ଓ ସ୍ନେହ—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

କଥାଯୋଗେଷୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଯେତ ଵାଗ୍‌ମିତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵାଦିତାଂ । ଉତ୍ସାହଂ ଚ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ ତଥା କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁତାଂ ।। ୨୩୯.

କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଚତୁର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟ କଥା କହିବା, ଉତ୍ସାହ, ପ୍ରଭାବ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବାର ଶକ୍ତି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଦରକାର।

ଧୃତିଂ ଚୈଵାନୁରାଗଂ ଚ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚାପଦି ଲକ୍ଷ୍ଯେତ୍ । ଭକ୍ତିଂ ମୈତ୍ରୀଂ ଚ ଶୌଚଂ ଚ ଜାନୀଯାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରତଃ ।। ୨୩୯.

ଧୃତି ଓ ଆସକ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଦୃଢତା—ଏହି ଗୁଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି, ମିତ୍ରତା ଓ ପବିତ୍ରତା ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଯାଏ।

ସଂଵାସିଭ୍ଯୋ ବଲଂ ସତ୍ତ୍ଵମାରୋଗ୍ଯଂ ଶୀଲମେଵ ଚ । ଅସ୍ତଵ୍ଧତାମଚାପଲ୍ଯଂ ଵୈରାଣାଂ ଚାପ୍ଯକାର୍ତ୍ତନଂ ।। ୨୩୯.

ଏକାଠି ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବଳ, ଚରିତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଭଲ ଆଚରଣ, ଅଡ଼ିଁ ନଥିବା, ଶାନ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁତା ନଥିବା ବୁଝିବା ଯାଏ।