ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗ୍ରଭାଵଃ ଶୁଚିତା ମୈତ୍ରୀ ତ୍ଯାଗଃ ସତ୍ଯଂ କୃତଜ୍ଞତା । କୁଲଂ ଶୀଲଂ ଦମଶ୍ଚେତି ଗୁଣାଃ ସମ୍ପତ୍ତିହେତଵଃ ।। ୨୩୮.

ଉତ୍ତମ କୁଳ, ପବିତ୍ରତା, ମିତ୍ରତା, ଦାନଶୀଳତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, କୃତଜ୍ଞତା, ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ନିଜକୁ ଦମନ କରିବା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ।

ପ୍ରକୀର୍ଣଵିଷଯାରଣ୍ଯେ ଧାଵନ୍ତଂ ଵିପ୍ରମାଥିନଂ । ଜ୍ଞାନାଙ୍କୁଶେନ କୁର୍ଵ୍ଵୀତ ଵଶ୍ଯମିନ୍ଦ୍ରିଯଦନ୍ତିନଂ ।। ୨୩୮.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଜଙ୍ଗଲରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଦୌଡ଼େ ଓ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଜ୍ଞାନର ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ହାତୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭୋ ହର୍ଷୋ ମାନୋ ମଦସ୍ତଥା । ଷଡ୍‌ଵର୍ଗମୁତସୃଜେଦେନମସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତେ ସୁଖୀ ନୃପଃ ।। ୨୩୮.

କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଆନନ୍ଦ, ମାନ ଓ ଅଭିମାନ—ଏହି ଛଅଟି ଦୁର୍ଗୁଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଯେ ରାଜା ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଓ ସୁଖୀ ହୁଏ।

ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀଂ ତ୍ରଯୀଂ ଵାର୍ତ୍ତାଂ ଦଣ୍ଡନୀତିଂ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । ତଦ୍ଵିଦ୍ଯୈସ୍ତତ୍‌କ୍ରିଯୋପୈତୈଶ୍ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୩୮.

ରାଜା ନିୟମିତ ଆଚରଣ ସହିତ ତର୍କ, ବେଦତ୍ରୟ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶାସନ ବିଜ୍ଞାନ—ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ଉପରେ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ।

ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକ୍ଯାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନଂ ଧର୍ମ୍ମାଧର୍ମୌ ତ୍ରଯୀସ୍ଥିତୌ । ଅର୍ଥାନର୍ଥୌ ତୁ ଵାର୍ତ୍ତାଯାଂ ଦଣ୍ଡନୀତ୍ଯାଂ ନଯାନଯୌ ।। ୨୩୮.

ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବେଦତ୍ରୟରେ ଅଛି; ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ ବ୍ୟବସାୟରେ ଅଛି; ନୀତି ଓ ଅନୀତି ଶାସନ ବିଜ୍ଞାନରେ ଅଛି।

ଅହିଂସା ସୂନୃତା ଵାଣୀ ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଦଯା କ୍ଷମା । ଵଣିନାଂ ଲିଙ୍ଗିନାଂ ଚୈଵ ସାମାନ୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୩୮.

ଅହିଂସା, ମୃଦୁ ଭାଷା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ କ୍ଷମା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ।

ପ୍ରଜାଃ ସମନୁଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାଦାଚାରସଂସ୍ଥିତିଂ । ଵାକ୍‌ ସୂନୃତା ଦଯା ଦାନଂ ହିନୋପଗତରକ୍ଷଣଂ ।। ୨୩୮.

ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ଉଚିତ ଆଚରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, ମୃଦୁ କଥା କହିବା, ଦୟା ଦେଖାଇବା, ଦାନ କରିବା ଓ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।

ଇତି ଵୃତ୍ତଂ ସତାଂ ସାଧୁହିତଂ ସତ୍ପୁରୁଷଵ୍ରତଂ । ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରୀତାଯ ଅଦ୍ଯ ଶ୍ଵୋ ଵା ଵିନାଶିନେ ।। ୨୩୮.

ଏପରି ଆଚରଣ ହେଉଛି ସଜ୍ଜନଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଏହା ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

କୋ ହି ରାଜା ଶରୀରାଯ ଧର୍ମ୍ମାପେତଂ ସମାଚରେତ୍ । ନ ହି ସ୍ଵସୁଖମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ପୀଡଯେତ୍ କୃପଣଂ ଜନଂ ।। ୨୩୮.

କେଉଁ ରାଜା ନିଜ ଶରୀର ପାଇଁ ଅଧର୍ମ କରିପାରିବ? ନିଜ ସୁଖ ଚାହିଁ, ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

କୃପଣଃ ପୀଡ୍ଯମାନୋ ହି ମନ୍ଯୁନା ଇନ୍ତି ପାର୍ଥିଵଂ । କ୍ରିଯତେଽଭ୍ଯର୍ହଣୀଯାଯ ସ୍ଵଜନାଯ ଯଥାଞ୍ଜଲିଃ ।। ୨୩୮.

ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ନିଜ ଲୋକମାନେ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇଥାନ୍ତି।

ତତଃ ସାଧୁତରଃ କାର୍ଯୋ ଦୁର୍ଜନାଯ ଶିଵାଥିଂନା । ପ୍ରିଯମେଵାଭିଘାତଵ୍ଯଂ ସତ୍ସୁ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଷତ୍ସୁ ଚ ।। ୨୩୮.

ତେଣୁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି; ସଦା ଭଲ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

ଦେଵାସ୍ତେ ପ୍ରିଯଵକ୍ତାରଃ ପଶଵଃ କ୍ରୂରଵାଦିନଃ । ଶୁଚିରାସ୍ତିକ୍ଯପୂତାତ୍ମା ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵତାଃ ସଦା ।। ୨୩୮.

ଯେଉଁମାନେ ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ; କଠୋର କଥା କହିବାମାନେ ପଶୁ ସମାନ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ମନ ଥିଲେ ସଦା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଦେଵତାଵଦ୍ ଗୁରୁଜନମାତ୍ମଵଚ୍ଚ ସୁହୃଜ୍ଜନଂ । ପ୍ରଣିପାତେନ ହି ଗୁରୁଂ ସତୋଽମୃଷାନୁଚେଷ୍ଟିତୈଃ ।। ୨୩୮.

ଦେବତା, ଗୁରୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିଜ ପରି ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିନୟ ସହିତ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣ ବିନା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

କୁର୍ଵ୍ଵୀତାଭିମୁଖାନ୍ ଭୃତ୍ଯୈର୍ଦ୍ଦଵାନ୍ ସୁକୃତକର୍ମ୍ମଣା । ମଦ୍‌ଭାଵେନ ହରେନ୍ମିତ୍ରଂ ସମ୍ଭ୍ରମେଣ ଚ ବାନ୍ଧଵାନ୍ ।। ୨୩୮.

ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭଲ କାମ କଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆନୁରାଗ ଦେଖାଇବା ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ସ୍ତ୍ରୀଭୃତ୍ଯାନ୍ ପ୍ରେମ୍ଦାନାଭ୍ଯାଂ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯେନେତରଂ ଜନଂ । ଅନିନ୍ଦା ପରକୃତ୍ଯେଷୁ ସ୍ଵଧର୍ମ୍ମପରିପାଲନଂ ।। ୨୩୮.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଦାନ ଦେଇବା, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରଖିବା; ଅନ୍ୟଙ୍କର କାମରେ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା ଓ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

କୃପଣେଷୁ ଦଯାଲୁତ୍ଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ମଧୁରା ଗିରଃ । ପ୍ରାଣୈରପ୍ଯପକାରିତ୍ଵଂ ମିତ୍ରାଯାଵ୍ଯଭିଚାରିଣେ ।। ୨୩୮.

ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିବା, ଏବଂ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିବା—ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ।

ଗୃହାଗତେ ପରିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ସକ୍ତ୍ଯା ଦାନଂ ସହିଷ୍ଣୁତା । ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିଷ୍ଵନୁତ୍ସେକଃ ପରରଵୃଦ୍ଧିଷ୍ଵମତ୍ସରଃ ।। ୨୩୮.

ଅତିଥି ଆସିଲେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା, ଧୈର୍ୟ ରଖିବା; ନିଜ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅହଂକାର କରିବା ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କର ଉନ୍ନତିରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବା ନୁହେଁ।

ଅପରୋପତାପି ଵଚନଂ ମୌନଵ୍ରତଚରିଷ୍ଣୁତା । ବନ୍ଧୁଭିର୍ବଦ୍ଧସଂଯୋଗଃ ସ୍ଵଜନେ ଚତୁରଶ୍ରତା ।। ୨୩୮.

ସିଧାସଳଖ ବିରୋଧ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ମୌନବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ନେହୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତା, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁରତା—

ରାମ ଉଵାଚ ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ଯଞ୍ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗଂ କୋଷୋ ବଲଂ ସୁହୃତଂ । ପରସ୍ପରୋପକାରୀଦଂ ସପ୍ତାଙ୍ଗଂ ରାକଜ୍ଯମୁଚ୍ଯ୍ତେ ।। ୨୩୯.

ରାମ କହିଲେ— ମାଲିକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦେଶ, କୋଟ, ଧନଭଣ୍ଡାର, ସେନା ଏବଂ ବନ୍ଧୁ— ଏହି ସାତିଟି ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗାନାଂ ଵରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସାଧନଂ ପାଲଯେତ୍ ସଦା । କୁଲଂ ଶୀଲଂ ଵଯଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯଂ କ୍ଷିପ୍ରକାରିତା ।। ୨୩୯.

ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେଶ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାକୁ ସଦା ସମ୍ପଦ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ପରିବାର, ଚରିତ୍ର, ବୟସ, ଶକ୍ତି, ଦାନଶୀଳତା ଏବଂ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ—

ଅଵିସଂଵାଦିତା ସତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧସେଵା କୃତଜ୍ଞତା । ଦୈଵସମ୍ପନ୍ନତା ବୁଦ୍ଧିରକ୍ଷୁଦ୍ରପରିଵାରତା ।। ୨୩୯.

ସତ୍ୟବାଦିତା, ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟତା, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦିବ୍ୟ ସଉଭାଗ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଏବଂ ମନ୍ଦ ସଙ୍ଗ ରହିତତା—

ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିତ୍ଵମୁତ୍ସାହଃ ଶୁଚିତା ସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷିତା ।। ୨୩୯.

ଦୂରଦର୍ଶିତା, ଉତ୍ସାହ, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ଚିହ୍ନଟ—

ଵିନୀତତ୍ଵଂ ଧାର୍ମିକତା ସାଧୋଶ୍ଚ ନୃପତେର୍ଗୁଣାଃ । ପ୍ରଖ୍ଯାତଵଂଶମକ୍ରୂରଂ ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରାହିଣଂ ଶୁଚିଂ ।। ୨୩୯.

ବିନମ୍ରତା, ଧାର୍ମିକତା ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ: ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଂଶ, କୃପାଳୁତା, ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର କରିବାର ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ପବିତ୍ରତା—

କୁର୍ଵ୍ଵୀତାତ୍ମହିତାକାଙ୍କ୍ଷୀ ପରିଚାରଂ ମହୀପତିଃ । ଵାଗ୍ମୀ ପ୍ରଗଲ୍ଭଃ ସ୍ମୃତିମାନୁଦଗ୍ରୋ ବଲଵାନ୍ ଵଶୀ ।। ୨୩୯.

ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜା ଏମିତି ସେବକ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା।

ନେତା ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ନିପୁଣଃ କୃତଶିଲ୍ପପରିଗ୍ରହଃ । ପରାଭିଯୋଗପ୍ରସହଃ ସର୍ଵଦୁଷ୍ଟପ୍ରତିକ୍ରିଯା ।। ୨୩୯.

ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ଦକ୍ଷ, କଳା ଓ ଅର୍ଜନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକୁ ସହିପାରିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବା ନେତୃତ୍ୱ—

ପରଵୃତ୍ତାନ୍ଵଵେକ୍ଷୀ ଚ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହତତ୍ତଵଵିତ୍ । ଗୂଢମନ୍ତ୍ରପ୍ରଚାରଜ୍ଞୋ ଦେଶକାଲଵିଭାଗଵିତ୍ ।। ୨୩୯.

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଦେଖିବା, ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଦେଶ ଓ ସମୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିବା—

ଆଦାତା ସମ୍ଯଗର୍ଥାନାଂ ଵିନିଯୋକ୍ତା ଚ ପାତ୍ରଵିତ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭଭଯଦ୍ରୋହଦମ୍ଭଚାପଲଵର୍ଜ୍ଜିତଃ ।। ୨୩୯.

ଠିକ୍ ଭାବରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରିବା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ଦ୍ରୋହ, ଚତୁରତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ—

ପରୋପତାପପୈଶୂନ୍ଯମାତ୍ସର୍ଯେର୍ଷାନୃତାତିଗଃ । ଵୃଦ୍ଧୋପଦେଶସମ୍ପନ୍ନଃ ଶକ୍ତୋ ମଧୁରଦର୍ଶନଃ ।। ୨୩୯.

ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ଶୂନ୍ୟତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ମିଥ୍ୟା ଓ ଅତିକ୍ରମ ରହିତ; ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଥିବା, କ୍ଷମତାଶୀଳ ଏବଂ ମଧୁର ଦେଖା—

ଗୁଣାନୁରାଗସ୍ଥିତିମାନାତ୍ମସମ୍ପଦ୍‌ଗୁଣା ସ୍ମୃତାଃ । ସୁଲୀନାଃ ଶୁଚଯଃ ଶୂରାଃ ଶ୍ରୁତଵନ୍ତୋଽନୁରାଗିଣଃ ।। ୨୩୯.

ଗୁଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜ ଉପାର୍ଜିତ ଗୁଣ ଥିବା; ସହଜ, ପବିତ୍ର, ସାହସୀ, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସ୍ନେହଶୀଳ—