ମା ପୁତ୍ରାନ୍ମାସୁହୃଦ୍ଵର୍ଗାନ୍ମା ପଶୂନ୍ମା ଵିଭୂଷଣଂ । ମମ ଦେଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲାଲଯେ ।। ୨୩୭.
ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ପଶୁ ଓ ଭୂଷଣ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ିଯିଅନି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଛାତିରେ ବାସ କରୁଛ, ହେ ଦେବୀ।
ସତ୍ତ୍ଵେନ ସତ୍ଯଶୌଚାଭ୍ଯାଂ ତଥା ଶୀଲାଦିଭିର୍ଗୁଣୈଃ । ତ୍ଯଜ୍ଯନ୍ତେ ତେ ନରା ସଦ୍ଯଃ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତା ଯେ ତ୍ଵଯାମଲେ ।। ୨୩୭.
ହେ ନିର୍ମଳେ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଉଛ, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଶିଳ୍ପାଦି ଗୁଣରୁ ସହଜରେ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତ୍ଵଯାଵଲୋକିତାଃ ସଦ୍ଯଃ ଶୀଲାଦ୍ଯୈରଖିଲୈର୍ଗୁଣେଃ । କୁଲୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯୈଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ପୁରୁଷା ନିର୍ଗଣା ଅପି ।। ୨୩୭.
ହେ ଦେବୀ, ଯାହା ଉପରେ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼େ, ସେମାନେ ଶିଳ୍ପାଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ କୁଳ ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଅଳଙ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଗୁଣହୀନ।
ସଶ୍ଲାଘ୍ଯଃ ସ ଗୁଣୀ ଧନ୍ଯଃ ସ କୁଲୀନଃ ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସ ଶୂରଃ ସ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଦେଵି ଵୀକ୍ଷିତଃ ।। ୨୩୭.
ଯାହାକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ, ସେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ, ଗୁଣବାନ, ଧନ୍ୟ, କୁଳୀନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶୂର ଓ ପ୍ରବଳ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ଦେବୀ।
ସଦ୍ଯୋ ଵୈଗୁଣ୍ଯମାଯାନ୍ତି ଶୀଲାଦ୍ଯାଃ ସକଲା ଗୁଣାଃ । ପରାମୁଙ୍ମୁଖୀ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ ଯସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭେ ।। ୨୩୭.
ହେ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା, ହେ ଜଗତ୍ଧାତ୍ରୀ, ଯାହାଠାରୁ ତୁମେ ମୁହଁ ଫେରାଅଛ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଶିଳ୍ପାଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନ ତେ ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଶକ୍ତା ଗୁଣାନ୍ ଜିହ୍ଵାପି ଵେଧସଃ । ପ୍ରସୀଦ ଦେଵି ପଦ୍ମାକ୍ଷି ନାସ୍ମାଂସ୍ତ୍ଯାକ୍ଷଈଃ କଦାଚନ ।। ୨୩୭.
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜିହ୍ବା ମଧ୍ୟ ତୁମର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ହେ ପଦ୍ମନୟନି, ଦୟା କର, କେବେ ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନି।
ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ଦଦୌ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଵରମିନ୍ଦ୍ରାଯ ଚେପ୍ସିତଂ । ସୁସ୍ଥିରତ୍ଵଂ ଚରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସଙ୍ଗ୍ରାମଵିଜଯାଦିକଂ ।। ୨୩୭.
ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ, ଶ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ବର ଦେଲେ—ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍।
ସ୍ଵସ୍ତୋତ୍ରପାଠଶ୍ରଵଣକର୍ତୄଣାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଂ । ଶ୍ରୀସ୍ତୋତ୍ରଂ ତସ୍ମାତ୍ ପଠେଚ୍ଚ ଶ୍ରୃଣୁଯାନ୍ନରଃ ।। ୨୩୭.
ଏହି ଶ୍ରୀସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଲୋକମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହା ପଢ଼ିବା ଓ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନୀତିସ୍ତେ ପୁଷ୍କରୋକ୍ତା ତୁ ରାମୋକ୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମଣାଯ ଯା । ଜଯାଯ ତାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୃଣୁ ଧର୍ମ୍ମାଦିଵର୍ଦ୍ଧନୀଂ ।। ୨୩୮.
ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ପୁଷ୍କର କହିଥିବା ନୀତି ଓ ଯାହା ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଜୟ ପାଇଁ କହିଥିଲେ, ସେହି ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉନ୍ନତିକାରୀ ନୀତିକୁ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ।
ରାମ ଉଵାଚ ନ୍ଯାଯେନାର୍ଜ୍ଜନମର୍ଥସ୍ଯ ଵର୍ଦ୍ଧନଂ ରକ୍ଷଣଂ ଚରେତ୍ । ସତ୍ପାତ୍ରପ୍ରତିପତ୍ତିଶ୍ଚ ରାଜଵୃତ୍ତଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ।। ୨୩୮.
ରାମ କହିଲେ: ନ୍ୟାୟରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା, ଏହାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା—ଏହି ଚାରିଟିଏ ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
ନଯସ୍ଯ ଵିନଯୋ ମୂଲଂ ଵିନଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚଯାତ୍ । ଵିନଯୋ ହୀନ୍ଦ୍ରିଯଜଯସ୍ତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପାଲଯେନ୍ମହୀଂ ।। ୨୩୮.
ଶାସନର ମୂଳ ହେଉଛି ନିୟମିତ ଆଚରଣ; ଏହି ନିୟମିତତା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବାରୁ ଆସେ। ନିୟମିତତା ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ଏହି ଗୁଣ ସହିତ ଯେଉଁଠି ରହିଛି, ସେ ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।
ଗ୍ରଭାଵଃ ଶୁଚିତା ମୈତ୍ରୀ ତ୍ଯାଗଃ ସତ୍ଯଂ କୃତଜ୍ଞତା । କୁଲଂ ଶୀଲଂ ଦମଶ୍ଚେତି ଗୁଣାଃ ସମ୍ପତ୍ତିହେତଵଃ ।। ୨୩୮.
ଉତ୍ତମ କୁଳ, ପବିତ୍ରତା, ମିତ୍ରତା, ଦାନଶୀଳତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, କୃତଜ୍ଞତା, ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ନିଜକୁ ଦମନ କରିବା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ।
ପ୍ରକୀର୍ଣଵିଷଯାରଣ୍ଯେ ଧାଵନ୍ତଂ ଵିପ୍ରମାଥିନଂ । ଜ୍ଞାନାଙ୍କୁଶେନ କୁର୍ଵ୍ଵୀତ ଵଶ୍ଯମିନ୍ଦ୍ରିଯଦନ୍ତିନଂ ।। ୨୩୮.
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଜଙ୍ଗଲରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଦୌଡ଼େ ଓ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଜ୍ଞାନର ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ହାତୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭୋ ହର୍ଷୋ ମାନୋ ମଦସ୍ତଥା । ଷଡ୍ଵର୍ଗମୁତସୃଜେଦେନମସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତେ ସୁଖୀ ନୃପଃ ।। ୨୩୮.
କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଆନନ୍ଦ, ମାନ ଓ ଅଭିମାନ—ଏହି ଛଅଟି ଦୁର୍ଗୁଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଯେ ରାଜା ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଓ ସୁଖୀ ହୁଏ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀଂ ତ୍ରଯୀଂ ଵାର୍ତ୍ତାଂ ଦଣ୍ଡନୀତିଂ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । ତଦ୍ଵିଦ୍ଯୈସ୍ତତ୍କ୍ରିଯୋପୈତୈଶ୍ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୩୮.
ରାଜା ନିୟମିତ ଆଚରଣ ସହିତ ତର୍କ, ବେଦତ୍ରୟ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶାସନ ବିଜ୍ଞାନ—ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ଉପରେ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକ୍ଯାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନଂ ଧର୍ମ୍ମାଧର୍ମୌ ତ୍ରଯୀସ୍ଥିତୌ । ଅର୍ଥାନର୍ଥୌ ତୁ ଵାର୍ତ୍ତାଯାଂ ଦଣ୍ଡନୀତ୍ଯାଂ ନଯାନଯୌ ।। ୨୩୮.
ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବେଦତ୍ରୟରେ ଅଛି; ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ ବ୍ୟବସାୟରେ ଅଛି; ନୀତି ଓ ଅନୀତି ଶାସନ ବିଜ୍ଞାନରେ ଅଛି।
ଅହିଂସା ସୂନୃତା ଵାଣୀ ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଦଯା କ୍ଷମା । ଵଣିନାଂ ଲିଙ୍ଗିନାଂ ଚୈଵ ସାମାନ୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୩୮.
ଅହିଂସା, ମୃଦୁ ଭାଷା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ କ୍ଷମା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ।
ପ୍ରଜାଃ ସମନୁଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାଦାଚାରସଂସ୍ଥିତିଂ । ଵାକ୍ ସୂନୃତା ଦଯା ଦାନଂ ହିନୋପଗତରକ୍ଷଣଂ ।। ୨୩୮.
ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ଉଚିତ ଆଚରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, ମୃଦୁ କଥା କହିବା, ଦୟା ଦେଖାଇବା, ଦାନ କରିବା ଓ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ଵୃତ୍ତଂ ସତାଂ ସାଧୁହିତଂ ସତ୍ପୁରୁଷଵ୍ରତଂ । ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରୀତାଯ ଅଦ୍ଯ ଶ୍ଵୋ ଵା ଵିନାଶିନେ ।। ୨୩୮.
ଏପରି ଆଚରଣ ହେଉଛି ସଜ୍ଜନଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଏହା ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
କୋ ହି ରାଜା ଶରୀରାଯ ଧର୍ମ୍ମାପେତଂ ସମାଚରେତ୍ । ନ ହି ସ୍ଵସୁଖମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ପୀଡଯେତ୍ କୃପଣଂ ଜନଂ ।। ୨୩୮.
କେଉଁ ରାଜା ନିଜ ଶରୀର ପାଇଁ ଅଧର୍ମ କରିପାରିବ? ନିଜ ସୁଖ ଚାହିଁ, ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୃପଣଃ ପୀଡ୍ଯମାନୋ ହି ମନ୍ଯୁନା ଇନ୍ତି ପାର୍ଥିଵଂ । କ୍ରିଯତେଽଭ୍ଯର୍ହଣୀଯାଯ ସ୍ଵଜନାଯ ଯଥାଞ୍ଜଲିଃ ।। ୨୩୮.
ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ନିଜ ଲୋକମାନେ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତଃ ସାଧୁତରଃ କାର୍ଯୋ ଦୁର୍ଜନାଯ ଶିଵାଥିଂନା । ପ୍ରିଯମେଵାଭିଘାତଵ୍ଯଂ ସତ୍ସୁ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଷତ୍ସୁ ଚ ।। ୨୩୮.
ତେଣୁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି; ସଦା ଭଲ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
ଦେଵାସ୍ତେ ପ୍ରିଯଵକ୍ତାରଃ ପଶଵଃ କ୍ରୂରଵାଦିନଃ । ଶୁଚିରାସ୍ତିକ୍ଯପୂତାତ୍ମା ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵତାଃ ସଦା ।। ୨୩୮.
ଯେଉଁମାନେ ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ; କଠୋର କଥା କହିବାମାନେ ପଶୁ ସମାନ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ମନ ଥିଲେ ସଦା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଦେଵତାଵଦ୍ ଗୁରୁଜନମାତ୍ମଵଚ୍ଚ ସୁହୃଜ୍ଜନଂ । ପ୍ରଣିପାତେନ ହି ଗୁରୁଂ ସତୋଽମୃଷାନୁଚେଷ୍ଟିତୈଃ ।। ୨୩୮.
ଦେବତା, ଗୁରୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିଜ ପରି ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିନୟ ସହିତ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣ ବିନା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
କୁର୍ଵ୍ଵୀତାଭିମୁଖାନ୍ ଭୃତ୍ଯୈର୍ଦ୍ଦଵାନ୍ ସୁକୃତକର୍ମ୍ମଣା । ମଦ୍ଭାଵେନ ହରେନ୍ମିତ୍ରଂ ସମ୍ଭ୍ରମେଣ ଚ ବାନ୍ଧଵାନ୍ ।। ୨୩୮.
ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭଲ କାମ କଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆନୁରାଗ ଦେଖାଇବା ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ସ୍ତ୍ରୀଭୃତ୍ଯାନ୍ ପ୍ରେମ୍ଦାନାଭ୍ଯାଂ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯେନେତରଂ ଜନଂ । ଅନିନ୍ଦା ପରକୃତ୍ଯେଷୁ ସ୍ଵଧର୍ମ୍ମପରିପାଲନଂ ।। ୨୩୮.
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଦାନ ଦେଇବା, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରଖିବା; ଅନ୍ୟଙ୍କର କାମରେ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା ଓ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
କୃପଣେଷୁ ଦଯାଲୁତ୍ଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ମଧୁରା ଗିରଃ । ପ୍ରାଣୈରପ୍ଯପକାରିତ୍ଵଂ ମିତ୍ରାଯାଵ୍ଯଭିଚାରିଣେ ।। ୨୩୮.
ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିବା, ଏବଂ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିବା—ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଗୃହାଗତେ ପରିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ସକ୍ତ୍ଯା ଦାନଂ ସହିଷ୍ଣୁତା । ସ୍ଵସମୃଦ୍ଧିଷ୍ଵନୁତ୍ସେକଃ ପରରଵୃଦ୍ଧିଷ୍ଵମତ୍ସରଃ ।। ୨୩୮.
ଅତିଥି ଆସିଲେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା, ଧୈର୍ୟ ରଖିବା; ନିଜ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅହଂକାର କରିବା ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କର ଉନ୍ନତିରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବା ନୁହେଁ।
ଅପରୋପତାପି ଵଚନଂ ମୌନଵ୍ରତଚରିଷ୍ଣୁତା । ବନ୍ଧୁଭିର୍ବଦ୍ଧସଂଯୋଗଃ ସ୍ଵଜନେ ଚତୁରଶ୍ରତା ।। ୨୩୮.
ସିଧାସଳଖ ବିରୋଧ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ମୌନବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ନେହୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତା, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁରତା—
ରାମ ଉଵାଚ ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ଯଞ୍ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗଂ କୋଷୋ ବଲଂ ସୁହୃତଂ । ପରସ୍ପରୋପକାରୀଦଂ ସପ୍ତାଙ୍ଗଂ ରାକଜ୍ଯମୁଚ୍ଯ୍ତେ ।। ୨୩୯.
ରାମ କହିଲେ— ମାଲିକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦେଶ, କୋଟ, ଧନଭଣ୍ଡାର, ସେନା ଏବଂ ବନ୍ଧୁ— ଏହି ସାତିଟି ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।