ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମାର୍ଗେ ଯା ଦେଵତାସ୍ତାସାନ୍ନଦ୍ଯାଦୀନାଞ୍ଚ ପୂଜନଂ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ତରୀକ୍ଷଭୌମସ୍ଥଦେଵାନାଞ୍ଚ ତଥା ବଲିଃ ।। ୨୩୬.

ପଥରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ, ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ, ଆକାଶ ଓ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।

ରାତ୍ରୌ ଭୂତଗଣାନାଞ୍ଚ ଵାସୁଦେଵାଦିପୂଜନଂ । ଭଦ୍ରାକାଲ୍ଯାଃ ଶ୍ରିଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍ ସର୍ଵ୍ଦେଵତାଃ ।। ୨୩୬.

ରାତିରେ ଭୂତଗଣ, ବାସୁଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭଦ୍ରାକାଳୀ ଓ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।

ଵାସୁଦେଵଃ ସଙ୍କର୍ଷଣଃ ପ୍ରଦ୍ଯମ୍ନଶ୍ଚାନିରୁଦ୍ଧକଃ । ନାରାଯଣୋଽବ୍ଜଜୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ୍ନାରସିଂହୋ ଵରାହକଃ ।। ୨୩୬.

ବାସୁଦେବ, ସଂକର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ନାରାୟଣ, ପଦ୍ମଯୋନି, ବିଷ୍ଣୁ, ନୃସିଂହ, ବରାହ।

ସୂର୍ଯ୍ଯଃ ସୋମଃ କୁକଜଚଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରିଜୀଵଶୁକ୍ରଶନୈଶ୍ଚରାଃ ।। ୨୩୬.

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ, କୁଜ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜୀବ, ଶୁକ୍ର, ଶନି।

ରାହୁଃ କେତୁର୍ଗଣପତିଃ ସେନାନୀ ଚଣ୍ଡିକା ହ୍ଯୁମା । ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ଦୁର୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଣୀପ୍ରମୁଖା ଗଣାଃ ।। ୨୩୬.

ରାହୁ, କେତୁ, ଗଣପତି, ସେନାପତି, ଚଣ୍ଡିକା, ଉମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଦୁର୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁସରୀ ଦେବୀମାନେ।

ରୁଦ୍ରା ଇନ୍ଦ୍ରାଦଯୋ ଵହ୍ନିର୍ନ୍ନାଗାସ୍ତାର୍କ୍ଷ୍ଯୋଽପରେ ସୁରାଃ । ଦିଵ୍ଯାନ୍ତରୀକ୍ଷଭୂମିଷ୍ଠା ଵିଜଯାଯ ଭଵନ୍ତୁ ମେ ।। ୨୩୬.

ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଅଗ୍ନି, ନାଗ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ—ଦିବ୍ୟ, ଆକାଶ ଓ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତେ—ମୋ ପାଇଁ ବିଜୟ ଦିଅନ୍ତୁ।

ମର୍ଦଯନ୍ତୁ ରଣେ ଶତ୍ରୂନ୍ ସମ୍ପ୍ରଗୃହ୍ଯୋପହାରକଂ । ସପୁତ୍ରମାତୃଭୃତ୍ଯୋଽହଂ ଦେଵା ଵଃ ଶରଣଙ୍ଗତଃ ।। ୨୩୬.

ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କରନ୍ତୁ, ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରି। ମୁଁ, ପୁଅ, ମାଆ ଓ ଦାସମାନେ ସହିତ, ହେ ଦେବତାମାନେ, ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି।

ଵିନିଵୃତ୍ତଃ ପ୍ର୍ଦାସ୍ଯାମି ଦତ୍ତାଦଭ୍ଯଧିକଂ ବଲିଂ ।। ୨୩୬.

ମୁଁ ପଛକୁ ହଟିଯିବି, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବାଠାରୁ ଅଧିକ ବଳି ଦେଇବି।

ଷଷ୍ଠେଽହ୍ନି ଵିଜଯସ୍ନାନଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଭିଷେକଵତ୍ । ଯାତ୍ରାଦିନେ ସପ୍ତମେ ଚ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ତ୍ରିଵକ୍ରମଂ ।। ୨୩୬.

ଛଅତିଅ ଦିନରେ ବିଜୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରିକି ଅଭିଷେକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କରାଯାଏ। ଯାତ୍ରା ଦିନ, ସାତତିଅ ଦିନରେ, ତିନିପଦ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ନୀରାଜନୋକ୍ତମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଆଯୁଧଂ ଵାହନଂ ଯଜେତ୍ । ପୁଣ୍ଯାହଜଯଶବ୍ଦେନ ମନ୍ତ୍ରମେତନ୍ନିଶାମଯେତ୍ ।। ୨୩୬.

ନୀରାଜନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଯାନକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ଏବଂ ବିଜୟ ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଦିଵ୍ଯାନ୍ତରୀକ୍ଷଭୂମିଷ୍ଠାଃ ସନ୍ତ୍ଵାଯୁର୍ଦାଃ ସୁରାଶ୍ଚ ତେ । ଦେଵସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରପ୍ନୁହି ତ୍ଵଂ ଦେଵଯାତ୍ରାସ୍ତୁ ସା ତଵ ।। ୨୩୬.

ସ୍ୱର୍ଗ, ଆକାଶ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ଲାଭ କର, ଏହି ଦେବ ଯାତ୍ରା ତୁମର ହେଉ।

ରକ୍ଷନ୍ତୁ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନୃପୋ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵା ସଶରଞ୍ଚାପଂ ଧନୁର୍ନାଗେତି ମନ୍ତ୍ରତଃ ।। ୨୩୬.

‘ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ’ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ‘ନାଗ ଧନୁଷ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ।

ନଦ୍ଵିଣ୍ଣୋରିତି ଜପ୍ତ୍ଵାଥ ଦଦ୍ଯାଦ୍ରିପୁମୁଖ ପଦଂ । ଦକ୍ଷିଣଂ ପଦଂ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦିକ୍ଷୁଂ ପ୍ରାଚ୍ଯାଦିଷୁ କ୍ରମାତ୍ ।। ୨୩୬.

‘ନଦ୍ବିଣ୍ଣୋର୍’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ପରେ ପାହାଡ଼ର ମୁହଁରେ ପାଦ ରଖିବା ଉଚିତ। ଡାହାଣ ପାଦକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକେକ ଦିଗରେ, ମୋଟେ ବତିସ ଦିଗରେ ପାଦ ଦେବା ଉଚିତ।

ନାଗଂ ରଥଂ ହଯଞ୍ଚୈଵ ଧୁର୍ଯାଂଶ୍ଚୈଵାରୁହେତ୍ କ୍ରମାତ୍ । ଆରୁହ୍ଯ ଵାଦ୍ଯୈର୍ଗଚ୍ଛେତ ପୃଷ୍ଠତୋ ନାଵଲୋକଯେତ୍ ।। ୨୩୬.

ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଯେଉଁ ଜନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲାଗେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଚଢ଼ି ହେଲାପରେ, ବାଜାର ସଙ୍ଗେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ, ପଛକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

କ୍ରୋଶମାତ୍ରଂ ଗତସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵତା ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ପରଦେଶଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ପଶ୍ଚାଦାତ୍ମସୈନ୍ଯଂ ହି ପାଲଯନ୍ ।। ୨୩୬.

ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେ ରୁକି ଦେବତା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ସେ ନିଜ ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି, ବିଦେଶ ଦେଶକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

ଦେଵାନାଂ ପୂଜନଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନ ଛିନ୍ଦ୍ଯାଦାଯମତ୍ର ତୁ ।। ୨୩୬.

ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ଏହି କାମ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ନାଵମାନଯେତ୍ତଦ୍ଦେଶ୍ଯାନାଗତ୍ଯ ସ୍ଵପୁରଂ ପୁନଃ । ଜଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାର୍ଚ୍ଚଯେଦ୍ଦେଵାନ୍ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ପାର୍ଥିପଃ ।। ୨୩୬.

ସେ ସେଇ ଦେଶର ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ ସହରକୁ ପୁଣି ଫେରି, ରାଜା ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ଦ୍ଵିତୀଯେଽହନି ସଙ୍‌ଗ୍ରାମୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ଯଦା ତଦା । ସ୍ନାପଯେଦ୍‌ଗଜମଶ୍ଵାଦି ଯଜେଦ୍ଦେଵଂ ନୃସିଂହକଂ ।। ୨୩୬.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ ହେବ, ସେତେବେଳେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଏବଂ ନୃସିଂହ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଛତ୍ରାଦିରାଜଲିଙ୍ଗାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନିଶି ଵୈ ଗଣାନ୍ । ପ୍ରାତର୍ନୃସିଂହକଂ ପୂଜ୍ଯ ଵାହନାଦ୍ଯମଶେଷତଃ ।। ୨୩୬.

ରାତିରେ ଛତା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜଚିହ୍ନ, ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତେ ନୃସିଂହ ଦେବଙ୍କୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ପୁରୋଧସା ହୁତଂ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵହ୍ନିଂ ହୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନ୍ଯଦେତ୍। ଗୃହୀତ୍ଵା ସଶରଞ୍ଚାପଂ ଗଜାଦ୍ଯାରୁଦ୍ଯ ଵୈ ବ୍ରଜେତ୍ ।। ୨୩୬.

ପୁରୋହିତ ହବନ ଦେଖିବେ, ଅଗ୍ନିକୁ ହବନ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବେ। ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାନ ଚଢ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବେ।

ଦେଶେ ତ୍ଵଦୃଶ୍ଯଃ ଶତ୍ରୂଣାଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୃତିକଲ୍ପନାଂ । ସଂହତାନ୍ ଯୋଧଯେଦଲ୍ପାନ୍ କାମଂ ଵିସ୍ତାରଯେଦ୍‌ବହୂନ୍ ।। ୨୩୬.

ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏକଠା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ଏବଂ ଅଧିକ ସେନାକୁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ବିସ୍ତାର କରିବେ।

ସୂଚୀମୁଖମନୀକଂ ସ୍ଯାଦଲ୍ପାନାଂ ବହୁଭିଃ ସହ। ଵ୍ଯୂହାଃ ପ୍ରାଣ୍ଯଙ୍ଗରୂପାଶ୍ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯରୂପାଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୩୬.

ଅଳ୍ପ ସେନାକୁ ବହୁ ସେନା ସହିତ ସୂଚୀମୁଖ ଆକୃତିର ବ୍ୟୁହ ରଖିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟୁହମାନେ ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗ ଓ ବସ୍ତୁ ଆକୃତିର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଗରୁଡୋ ମକରଵ୍ଯୂହଶ୍ଚକ୍ରଃ ଶ୍ଯେନସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵଜ୍ରଶ୍ଚ ଶକଟଵ୍ଯୂହ ଏଵ ଚ ।। ୨୩୬.

ଗରୁଡ଼, ମକର, ଚକ୍ର, ଶ୍ୟେନ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ର ଏବଂ ଶକଟ ବ୍ୟୁହ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ମଣ୍ଡଲଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରଃ ସୂଚୀଵ୍ଯୂହଶ୍ଚ ତେ ନରାଃ । ଵ୍ଯୂହାନାମଥ ସର୍ଵେଷାଂ ପଞ୍ଚଧା ସୈନ୍ଯକଲ୍ପନା ।। ୨୩୬.

ମଣ୍ଡଳ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ଏବଂ ସୂଚୀ ବ୍ୟୁହ—ଏହାମାନେ ବ୍ୟୁହ ଅଟୁଟ। ସେନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ବ୍ୟୁହ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଦ୍ଵୌ ପକ୍ଷାଵନୁପକ୍ଷୌ ଦ୍ଵାଵଵଶ୍ଯଂ ପଞ୍ଚମଂ ଭଵେତ୍ । ଏକେନ ଯଦି ଵା ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଭାଗାଭ୍ଯାଂ ଯୁଦ୍ଧମାଚରେତ୍ ।। ୨୩୬.

ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ, ଦୁଇଟି ଉପପକ୍ଷ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ ସଦା ଥାଏ। ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ଭାଗ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରାଯାଇପାରେ।

ଭାଗତ୍ରଯଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ତୁ ତେଷାଂ ରକ୍ଷାର୍ଥମେଵ ଚ । ନ ଵ୍ଯୂହକଲ୍ପନା କାର୍ଯ୍ଯା ରାଜ୍ଞୋ ଭଵତି କର୍ହିଂଚିତ୍ ।। ୨୩୬.

ସେମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନିଟି ଭାଗ ଗଠନ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ମୂଲଚ୍ଛେଦେ ଵିନାଶଃ ସ୍ଯାନ୍ନ ଯୁଧ୍ଯେଚ୍ଚ ସ୍ଵଯନ୍ନୃପଃ । ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ କ୍ରୋଶମାତ୍ରେ ମହୀପତିଃ ।। ୨୩୬.

ମୂଳ କଟିଦିଆଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ; ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ନିଜ ସେନାର ପଛରେ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।

ଭଗ୍ନସନ୍ଧାରଣଂ ତତ୍ର ଯୋଧାନାଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ପ୍ରଧାନଭଙ୍ଗେ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ନାଵସ୍ଥାନଂ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୩୬.

ଏଠାରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ସେନାର ପ୍ରଧାନ ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଆଉ ରୁହିବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ।

ନ ସଂହତାନ୍ନ ଵିରଲାନ୍ଯୋଧାନ୍ ଵ୍ଯୂହେ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ଆଯୁଧାନାନ୍ତୁ ସମ୍ମର୍ଦ୍ଦୋ ଯଥା ନ ସ୍ଯାତ୍ ପରସ୍ପରଂ ।। ୨୩୬.

ଯୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅତି ଗଢ଼ା କିମ୍ବା ଅତି ଛିଟା ଭାବେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଏକାପରେ ଏକ ଟକ୍କର ନଖାଏ।