ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଛିନ୍ନାନି ରିପୂଶୀର୍ଷାଣି ପ୍ରାସାଦାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଶଯେତ୍ । ଷାଡ୍‌ଗୁଣ୍ଯଂସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଵରୌ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହୌ ।। ୨୩୪.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର କଟା ମୁଣ୍ଡ ରାଜପ୍ରାସାଦର ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ଏବେ ମୁଁ ଛଅ ପ୍ରକାର ନୀତି କହିବି, ବିଶେଷକରି ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିରୋଧ ବିଷୟରେ।

ସନ୍ଧିଶ୍ଚ ଵିଗ୍ରହଶ୍ଚୈଵ ଯାନମାସନମେଵ ଚ । ଦ୍ଵୈଧୀଭାଵଃ ସଂଶଯଶ୍ଚ ଷଡ୍‌ଗୁଣାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୩୪.

ମିତ୍ରତା, ଶତ୍ରୁତା, ଅଗ୍ରଗତି, ଅବସ୍ଥାନ, ବିଭାଜନ ଓ ସନ୍ଦେହ—ଏହି ଛଅଟି ଉପାୟକୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ପଣବନ୍ଧଃ ସ୍ମୃତଃ ସନ୍ଧିରପକାରସ୍ତୁ ଵିଗ୍ରହଃ। ଜିଗୀଷୋଃ ଶତ୍ରୁଵିଷଯେ ଯାନଂ ଯାତ୍ରାଽଭିଵୀଯତେ ।। ୨୩୪.

ମିତ୍ରତାକୁ ଚୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦ୍ୱେଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ଅଗ୍ରଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଗ୍ର୍ହେଣ ସ୍ଵକେ ଦେଶେ ସ୍ଥିତିରାସନମୁଚ୍ଯଂତେ । ବଲାର୍ଦ୍ଧେନ ପ୍ରଯାଣନ୍ତୁ ଦ୍ଵୈଧୀଭାଵଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୩୪.

ଶତ୍ରୁତା ସମୟରେ ନିଜ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅବସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଆଧା ସେନା ନେଇ ଯିବାକୁ ବିଭାଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଉଦାସୀନୋ ମଧ୍ଯମୋ ଵା ସଂଶ୍ରଯାତ୍ସଂଶ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ସମେନ ସନ୍ଧିରନ୍ଵେଷ୍ଯୋଽହୀନେନ ଚ ବଲୀଯସା ।। ୨୩୪.

ଉଦାସୀନ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମାନ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ।

ହୀନେନ ଵିଗ୍ରହଃ କାର୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ରାଜ୍ଞା ବଲୀଯସା । ତତ୍ରାପି ଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣିସ୍ତୁ ବଲୀଯାଂସଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ ।। ୨୩୪.

ଦୁର୍ବଳ ରାଜା ନିଜେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।

ଆସୀନଃ କର୍ମଵିଚ୍ଛେଦଂ ଶକ୍ତଃ କର୍ତ୍ତୁ ରିପୋର୍ଯଦା । ଅଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣିଶ୍ଚାସୀତ ଵିଗୃହ୍ଯ ଵସୁଧାଧିପଃ ।। ୨୩୪.

ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଅବସ୍ଥାନ କରି ଶତ୍ରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବାଧା ଦେଇପାରିବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଅଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ଥିଲେ ଶତ୍ରୁତା କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣିର୍ବଲଵାନ୍ ଦ୍ଵୈଧୀଭାଵଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଵଲିନା ଵିଗୃହୀତସ୍ତୁ୨ ଯୋଽସନ୍ଦେହେନ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୨୩୪.

ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କର ମିତ୍ର ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଟେ, ସେ ଦୁଇଭାଗ କରିବା ଉପାୟ ନେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ସଂଶ୍ରଯସ୍ତେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଗୁଣାନାମଘମୋ ଗୁଣଃ । ବହୁକ୍ଷଯଵ୍ଯଯାଯାସଂ୩ ତେଷାଂ ଯାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୩୪.

ଏହି ସମୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉପାୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଅଗ୍ରଗତି ହେଲେ ବହୁତ କ୍ଷତି, ବ୍ୟୟ ଓ କଷ୍ଟ ହୁଏ।

ବହୁଲାଭକରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତଦା ରାଜା ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ସର୍ଵଶକ୍ତିଵିହୀନସ୍ତୁ ତଦା କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୁ ସଂଶ୍ରଯଂ ।। ୨୩୪.

ଯେତେବେଳେ ବହୁତ ଲାଭ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ରାଜା ଏହି ଉପାୟ ନେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ହରାଇ ଦେଲେ, ତେବେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ଅଜସ୍ରଂ କର୍ମ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦିନଂ ପ୍ରତି ଯଦାଚରେତ୍ । ଦ୍ଵିମୁହୂର୍ତ୍ତାଵଶେଷାଯାଂ ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାନ୍ତ୍ଯଜେନ୍ନୃପଃ ।। ୨୩୫.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ପ୍ରତିଦିନ କରିବା ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି। ରାତିରେ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବାକି ରହିଲେ, ରାଜା ଶୟନ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଵାଦ୍ଯଵନ୍ଦିସ୍ଵନୈର୍ଗୀତୈଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ ଗୂଢାସ୍ତତୋ ନରାନ୍ । ଵିଜ୍ଞାଯତେ ନ ଯେ ଲୋକାସ୍ତଦୀଯା ଇତି କେନଚିତ୍ ।। ୨୩୫.

ବାଦ୍ୟ, ବନ୍ଦୀ ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦରେ, ରାଜା ଗୁପ୍ତ ଲୋକମାନେ କିଏ, ଯାହାକୁ କେହି ନିଜ ଲୋକ ବୋଲି ଚିହ୍ନି ପାରନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ଆଯଵ୍ଯଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣଂ ତତଃ କାର୍ଯ୍ଯଂ ଯଥାଵିଧି । ଵେଗୋତ୍ସର୍ଗଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ରାଜା ସ୍ନାନଗୃହଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୨୩୫.

ତାପରେ ଆୟ-ବ୍ୟୟ ଶୁଣିବା, ଯଥାବିଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଏବଂ ଶୌଚ କରି ରାଜା ସ୍ନାନ ଘରକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନୃପଃ ଶ୍ଚାଦ୍ଦନ୍ତଧାଵନପୂର୍ଵକଂ । କୃତ୍ଵା ସନ୍ଧ୍ଯାନ୍ତତୋ ଜପ୍ଯଂ ଵାସୁଦେଵଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ ।। ୨୩୫.

ରାଜା ପ୍ରଥମେ ଦାନ୍ତ ମାଜି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ଜପ କରି ଭାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଵହ୍ନୌ ପଵିତ୍ରାନ୍ ଜୁହୁଯାତ୍ ତର୍ପଯେଦୁ ଦକୈଃ ପିତୃନ୍ । ଦଦ୍ଯାତ୍ସକାଞ୍ଚନୀଂ ଧେନୁଂ ଦ୍ଵିଜାଶୀର୍ଵାଦସଂଯୁତଃ ।। ୨୩୫.

ଅଗ୍ନିକୁ ପବିତ୍ର ହୋମ କରିବା, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଇ ତୃପ୍ତ କରିବା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ସୁନାର ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଅନୁଲିପ୍ତୋଽଲଙ୍କୃତଶ୍ଚ ମୁଖଂ ପଶ୍ଯେଚ୍ଚ ଦର୍ପଣେ । ସସୁଵର୍ଣେ ଧୃତେ ରାଜା ଶ୍ରୃଣୁଯାଦ୍ଦିଵସାଦିକଂ ।। ୨୩୫.

ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ରାଜା ସୁନାର ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦିନର ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।

ଔଷଧଂ ଭିଷଜୋକ୍ତଂ ଚ ମଙ୍ଗଲାଲମ୍ଭନଞ୍ଚରେତ୍ । ପଶ୍ଯେଦ୍ ଗୁରୁଂ ତେନ ଦତ୍ତାଶୀର୍ଵାଦୋଽଥ ଵ୍ରଜେତ୍ସଭାଂ ।। ୨୩୬.

ବୈଦ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଔଷଧ ନେଇ, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସଭାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

ତତ୍ରସ୍ଥୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ପଶ୍ଯେଦମାତ୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତଥା । ପ୍ରକୃତୀଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ପ୍ରତୀହାରନିଵେଦିତାଃ ।। ୨୩୫.

ସେଠାରେ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଉଚ୍ଚ ପଦଧାରୀ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ଦ୍ୱାରା ପରିଚୟ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ମହାନ୍ଭାବମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵେତିହାସଂ କାର୍ଯ୍ଯାଣି କାର୍ଯାଣାଂ କାର୍ଯ୍ଯନିର୍ଣଯମ୍ । ଵ୍ଯଵହାରନ୍ତତଃ ପଶ୍ଯେନ୍ମନ୍ତ୍ରଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ।। ୨୩୫.

ପୁରାତନ କଥା, ଚାଲୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶୁଣି, ତାପରେ ରାଜା ମାମଲା ଦେଖିବା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ।

ଆକାରୈରିଙ୍ଗିତୈଃ ପ୍ରାଜ୍ଞା ମନ୍ତ୍ରଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ । ସାଂଵତ୍ସରାଣାଂ ଵୈଦ୍ଯାନାଂ ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵଚନେରତଃ ।। ୨୩୫.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଅଙ୍ଗଭାବ ଓ ଇଙ୍ଗিত ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ବୁଝନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ଅନୁଭବ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଚିକିତ୍ସକମାନେ କଥାର ଅର୍ଥ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଧରିପାରନ୍ତି।

ରାଜା ଵିଭୂତିମାପ୍ନୋତି୩ ଧାରଯନ୍ତି ନୃପଂ ହି ତେ । ମନ୍ତ୍ରଂ କୃତ୍ଵାଥ ଵ୍ଯାଯାମଞ୍ଚକ୍ରେ ଯାନେ ଚ ଶସ୍ତ୍ରକେ ।। ୨୩୫.

ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳି ରଖନ୍ତି, ତେଣୁ ରାଜା ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରଣା ପୂର୍ବକ ରାଜା ଶରୀର ଅଭ୍ୟାସ, ଯାନ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଚାଳନାରେ ନିୟୋଜିତ ହେବା ଉଚିତ।

ନିଃସତ୍ତ୍ଵାଦୌ ନୃପଃ ସ୍ନାତଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ସୁପୂଜିତମ୍ । ହୁତଞ୍ଚ ପାଵକଂ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵିପ୍ରାନ୍ ପଶ୍ଯେତ୍ସୁପୂଜିତାନ୍ ।। ୨୩୫.

ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୂଜିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ ହେଉଥିବା ଦେଖିବା, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଆଦର ପାଉଥିବା ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଚିନ୍ତଯେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋଧାନ୍ କୋଷ୍ଠାଯୁଧଂ ଗୃହଂ । ଅନ୍ଵାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ କାର୍ଯ୍ଯାଣି ଚ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ତୁ ।। ୨୩୫.

ଶାସ୍ତ୍ର, ସେନା, ଅସ୍ତ୍ରାଗାର ଓ ଧନାଗାର ଦେଖିବା ପରେ, ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା କରି ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।

ଚରାନ୍ ସମ୍ପ୍ରେଷ୍ଯ ଭୁକ୍ତାନ୍ନମନ୍ତଃପୁରଚରୋ ଭଵେତ୍ । ଵାଦ୍ଯଗୀତୈରକ୍ଷିତୋଽନ୍ଯୈରେଵନ୍ନିତ୍ଯଞ୍ଚରେନ୍ନୃପଃ ।। ୨୩୫.

ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ପଠାଇ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଚାଖି ଦେଖି, ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରହିବା ଉଚିତ। ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରାଜା ସଦା ଚଳାଚଳ କରିବା ଉଚିତ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ଯାତ୍ରାଵିଧାନପୂର୍ଵନ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସାଙ୍‌ଗ୍ରାମିକଂ ଵିଧିଂ । ସପ୍ତାହେନ ଯଦା ଯାତ୍ରା ଭଵିଷ୍ଯତି ମହୀପତେଃ ।। ୨୩୬.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉଚିତ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ସାତ ଦିନ ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବ।

ପୂଜନୀଯୋ ହରିଃ ଶମ୍ଭୁର୍ମୋଦକାଦ୍ଯୈର୍ଵିନାଯକଃ । ଦ୍ଵିତୀଯେଽହନି ଦିଂକ୍‌ପାଲାନ୍ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଶଯନଞ୍ଚରେତ୍ ।। ୨୩୬.

ହରି, ଶମ୍ଭୁ ଓ ବିନାୟକଙ୍କୁ ମିଠା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଦିଗପାଳମାନେ ପୂଜି ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ।

ଶଯ୍ଯାଯାଂ ଵା ତଦଗ୍ରେଽଥ କଦେଵାନ୍ ପ୍ରାର୍ଚ୍ଯ ମନୁଂ ସ୍ମରେତ୍ । ନମଃ ଶମ୍ଭୋ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ରୁଦ୍ରାଯ ଵରଦାଯ ଚ ।। ୨୩୬.

ଶୟନରେ କିମ୍ବା ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜି ମନୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା: 'ନମସ୍କାର ଶମ୍ଭୁ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ରୁଦ୍ର ଓ ଦାତାଙ୍କୁ।'

ଵାମନାଯ ଵିରୂପାଯ ସ୍ଵପ୍ନାଧିପତଯେ ନମଃ । ଭଗଵନ୍ଦେଵଦେଵେଶ ଶୂଲଭୃଦ୍‌ଵୃଷଵାହନ ।। ୨୩୬.

ବାମନ, ବିକୃତ ଆକୃତି ଥିବା, ସ୍ୱପ୍ନର ଅଧିପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଭରେ ଚଢ଼ିଥିବା।

ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟେ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵପ୍ନେ ସୁପ୍ତସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତ । ଯଜ୍ଜାଗ୍ରତୋ ଦୂରମିତି ପୁରୋଧା ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚରେତ୍ ।। ୨୩୬.

ହେ ଶାଶ୍ୱତ, ମୋର ଶୁଅଥିବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଜାଗ୍ରତବସ୍ଥାରେ ଯାହା ଦୂରେ ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବେ।