ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତ୍ରିଵିଧା ରିପଵୋ ଜ୍ଞେଯାଃ କୁଲ୍ଯାନନ୍ତରକୃତ୍ରିମାଃ । ପୂର୍ଵପୂର୍ଵୋ ଗୁରୁସ୍ତେଷାଂ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ଯତମୋ ମତଃ ।। ୨୩୩.

ତିନି ପ୍ରକାରର ଶତ୍ରୁ ଅଛନ୍ତି—ବଂଶଜ, ସମୀପବର୍ତ୍ତୀ ଓ କୃତ୍ରିମ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି ସବୁଠାରୁ କଠିନ ମନାଯାଏ।

ଅନନ୍ତରୋଽପି ଯଃ ଶତ୍ରୁଃ ସୋଽପି ମେ କୃତ୍ରିମୋ ମତଃ । ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହୋ ଭଵେଚ୍ଛତ୍ରୋମିତ୍ରାଣି ରିପଵସ୍ତଥା ।। ୨୩୩.

ସମୀପ ଥିବା ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୃତ୍ରିମ। ପଛରୁ ଧରିବା ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ଶତ୍ରୁର ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ।

ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହମୁପାଯୈଶ୍ଚ ଶାମଯେଚ୍ଚ ତଥା ସ୍ଵକଂ । ମିତ୍ରେଣ ଶତ୍ରୋରୁଚ୍ଛେଦଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ପୁରାତନାଃ ।। ୨୩୩.

ପଛରୁ ଧରିବାକୁ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍, ନିଜ ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁର ନାଶ କରିବାକୁ ପୁରୁଣାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।

ମିତ୍ରଞ୍ଚ ଶତ୍ରୁତାମେତି ସାମନ୍ତତ୍ଵାଦନନ୍ତରଂ । ଶତ୍ରୁଂ ଜିଗୀଷୁରୁଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍୪ ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ନୋତି ଚେଦ୍ଯଦି ।। ୨୩୩.

ସହଯୋଗୀ ନିକଟରେ ରହିଲେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ସେଇଁ ସମ୍ପର୍କ ଛିଣ୍ଡିଦେବା ଉଚିତ।

ପ୍ରତାପଵୃଦ୍ଧୌ ତେନାପି ନାମିତ୍ରାଜ୍ଜାଯତେ ଭଯଂ । ଯଥାସ୍ଯ ନୋଦ୍ଵିଜେଲ୍ଲୋକୋ ଵିଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ଯଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୩୩.

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବଢିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େନି; ଏହା ଭଳି ହେବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହେବେନି ଏବଂ ଭରସା ହେବ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ସାମଭେଦୌ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୌ ଦାନଦଣ୍ଡୌ ତଥୈଵ ଚ । ଦଣ୍ଡଃ ସ୍ଵଦେଶେ କଥିତଃ ପରଦେଶେ ଵ୍ରଵୀମି ତେ ।। ୨୩୪.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମିଳନ ଓ ଭେଦ, ଏହିପରି ଦାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ କହିଛି; ଦଣ୍ଡ କେମିତି ନିଜ ଦେଶରେ ଦିଆଯିବ, ଏହା କହିଛି, ଏବେ ପରଦେଶରେ କେମିତି ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ, ତାହା କହିବି।

ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଦଣ୍ଡ ଉଚ୍ଯତେ । ଲୁଣ୍ଠନଂ ଗ୍ରାମଘାତଶ୍ଚ ଶସ୍ଯଘାତୋଽଗ୍ନିଦୀପନଂ ।। ୨୩୪.

ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର; ଏକଟି ଖୋଲା ଓ ଅନ୍ୟଟି ଗୁପ୍ତ। ଯେପରିକି ଲୁଟ, ଗ୍ରାମ ଧ୍ଵଂସ, ଫସଲ ନଷ୍ଟ କରିବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇବା।

ପ୍ରକାଶୋଽଥ ଵିଷଂ ଵହ୍ନିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୁରୁଷୈର୍ଵଧଃ । ଦୂଷଣଞ୍ଚୈଵ ସାଧୂନାମୁଦକାନାଞ୍ଚ ଚ ଦୂଷଣଂ ।। ୨୩୪.

ଖୋଲା ଦଣ୍ଡ ମାନେ ବିଷ ଦେବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇବା, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିବା, ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନେ ଓ ପାଣି ଉତ୍ସମାନେ ଦୁଷିତ କରିବା।

ଦଣ୍ଡପ୍ରଣଯଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତମୁପେକ୍ଷାଂ ଶ୍ରୃଣୁ ଭାର୍ଗଵ । ଯଦା ମନ୍ଯେତ ନୃପତୀ ରଣେ ନ ମମ ଵିଗ୍ରହଃ ।। ୨୩୪.

ଦଣ୍ଡ କେମିତି ଦିଆଯିବ, ଏହା କହିଦେଲି; ଏବେ ଭାର୍ଗବ, ଅବହେଳା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାବେ, 'ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ'।

ଅନର୍ଥାଯାନୁବନ୍ଧଃ ସ୍ଯାତ୍ ସନ୍ଧିନା ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ । ସାମଲବ୍ଧାସ୍ପଦଞ୍ଚାତ୍ର ଦାନଞ୍ଚାର୍ଥକ୍ଷଯଙ୍କରଂ ।। ୨୩୪.

ଯଦି ଏହା ଦ୍ୱାରା କିଛି କ୍ଷତି କିମ୍ବା ଅନର୍ଥ ହୁଏ, ସେହିପରି ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ; ଏଠାରେ ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ମିଳିଥାଏ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ଭେଦଦଣ୍ଡାନୁବନ୍ଧଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦୋପେକ୍ଷାଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ନ ଚାଯଂ ମମ ଶକ୍ନୋତି କିଞ୍ଚିତ୍ କର୍ତ୍ତୁମୁପଦ୍ରଵଂ ।। ୨୩୪.

ଯଦି ଭେଦ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ଅବହେଳା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; 'ସେ ମୋତେ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବେନି'।

ନ ଚାହମସ୍ଯ ଶକ୍ନୋମି ତତ୍ରୋପେକ୍ଷାଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଅଵଜ୍ଞୋପହତସ୍ତତ୍ର ରାଜ୍ଞା କାର୍ଯ୍ଯୋ ରିପୁର୍ଭୁଵେତ୍ ।। ୨୩୪.

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବିନି; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବହେଳା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଶତ୍ରୁ ଅବମାନିତ ଓ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

ମାଯୋପାଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉତ୍ପାତୈରନୃତୈଶ୍ଚରତ୍ । ଶତ୍ରୋରୁଦ୍ଵେଜନଂ ଶତ୍ରୋଃ ଶିଵିରସ୍ଥସ୍ଯ ପକ୍ଷିଣଃ ।। ୨୩୪.

ମୁଁ ମାୟା ଉପାୟ କହିବି: ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ଶିବିରରେ ଅଛନ୍ତି।

ସ୍ଥୂଲସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛସ୍ଥାଂ କୃତ୍ଵୋଲ୍କାଂ ଵିପୁଲାଂ ଦ୍ଵିଜ । ଵିସୃଜେଚ୍ଚ ତତଶ୍ଚୈଵମୁଲ୍କାପାତଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୩୪.

ବଡ଼ ପକ୍ଷୀର ପୁଛରେ ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଏହିପରି ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ପଡ଼ିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଅ।

ଏଵମନ୍ଯେ ଦର୍ଶନୀଯା ଉତ୍ପାତା ବହଵୋଽପି ଚ । ଉଦ୍ଵେଜନଂ ତଥା କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ କୁହକୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଦ୍ଵିଷାଂ ।। ୨୩୪.

ଏହିପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଯିପାରେ; ବିଭିନ୍ନ ଚାଲ ଓ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିପାରିବା।

ସାଂଵତ୍ସରାସ୍ତାପସାଶ୍ଚ ନାଶଂ ବ୍ରୂଯୁଃ ପରସ୍ଯ ଚ । ଜିଗୀଷୁଃ ପୃଥିଵୀଂ ରାଜା ତେନ ଚୋଦ୍ଵେଜଯେତ୍ ପରାନ୍ ।। ୨୩୪.

ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଯିଏ ପୃଥିବୀ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିପାରିବ।

ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତନୀଯଃ ପରସ୍ଯ ତୁ । ଆଗତନ୍ନୋଽମିତ୍ରବଲଂ ପ୍ରହରଧ୍ଵମଭୀତଵତ୍ ।। ୨୩୪.

ଦେବତାମାନଙ୍କର କୃପା ନିଜ ପାଇଁ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ: 'ତାଙ୍କର ସେନା ଆସିଗଲା, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆକ୍ରମଣ କର।'

ଏଵଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ରଣେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭଗ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ପରେ ଇତି । କ୍ଷ୍ଵେଡାଃ କିଲକିଲାଃ କାର୍ଯ୍ଯା ଵାଚ୍ଯଃ ଶତ୍ରୁର୍ହତସ୍ତଥା ।। ୨୩୪.

ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ କହିବା ଉଚିତ: 'ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।' ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରିବା ଓ ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ ଯେ, 'ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି'।

ଦେଵାଜ୍ଞାଵୃଂହିତୋ ରାଜା ସନ୍ନଦ୍ଧଃ ସମରଂ ପ୍ରତି । ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଇନ୍ଦ୍ରଂ କାଲେନ ଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୩୪.

ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସଜ୍ଜ ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ମାୟା ବିଦ୍ୟା କହିବି; ସମୟ ଆସିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

ଚତୁରଙ୍ଗଂ ବଲଂ ରାଜା ସହାଯଯଯଯଯାର୍ଥଂ ଦିଵୌକସାଂ । ବଲନ୍ତୁ ଦର୍ଶଯେତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରକ୍ତଵୃଷ୍ଟିଞ୍ଚରେଦ୍ରିପୌ ।। ୨୩୪.

ରାଜା ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ବିଧ ସେନାକୁ ସହଯୋଗୀ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ସେନା ଆସିଛି ବୋଲି ଦେଖାଇବା ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

ଛିନ୍ନାନି ରିପୂଶୀର୍ଷାଣି ପ୍ରାସାଦାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଶଯେତ୍ । ଷାଡ୍‌ଗୁଣ୍ଯଂସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଵରୌ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହୌ ।। ୨୩୪.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର କଟା ମୁଣ୍ଡ ରାଜପ୍ରାସାଦର ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ଏବେ ମୁଁ ଛଅ ପ୍ରକାର ନୀତି କହିବି, ବିଶେଷକରି ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିରୋଧ ବିଷୟରେ।

ସନ୍ଧିଶ୍ଚ ଵିଗ୍ରହଶ୍ଚୈଵ ଯାନମାସନମେଵ ଚ । ଦ୍ଵୈଧୀଭାଵଃ ସଂଶଯଶ୍ଚ ଷଡ୍‌ଗୁଣାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୩୪.

ମିତ୍ରତା, ଶତ୍ରୁତା, ଅଗ୍ରଗତି, ଅବସ୍ଥାନ, ବିଭାଜନ ଓ ସନ୍ଦେହ—ଏହି ଛଅଟି ଉପାୟକୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ପଣବନ୍ଧଃ ସ୍ମୃତଃ ସନ୍ଧିରପକାରସ୍ତୁ ଵିଗ୍ରହଃ। ଜିଗୀଷୋଃ ଶତ୍ରୁଵିଷଯେ ଯାନଂ ଯାତ୍ରାଽଭିଵୀଯତେ ।। ୨୩୪.

ମିତ୍ରତାକୁ ଚୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦ୍ୱେଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ଅଗ୍ରଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଗ୍ର୍ହେଣ ସ୍ଵକେ ଦେଶେ ସ୍ଥିତିରାସନମୁଚ୍ଯଂତେ । ବଲାର୍ଦ୍ଧେନ ପ୍ରଯାଣନ୍ତୁ ଦ୍ଵୈଧୀଭାଵଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୩୪.

ଶତ୍ରୁତା ସମୟରେ ନିଜ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅବସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଆଧା ସେନା ନେଇ ଯିବାକୁ ବିଭାଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଉଦାସୀନୋ ମଧ୍ଯମୋ ଵା ସଂଶ୍ରଯାତ୍ସଂଶ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ସମେନ ସନ୍ଧିରନ୍ଵେଷ୍ଯୋଽହୀନେନ ଚ ବଲୀଯସା ।। ୨୩୪.

ଉଦାସୀନ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମାନ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ।

ହୀନେନ ଵିଗ୍ରହଃ କାର୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ରାଜ୍ଞା ବଲୀଯସା । ତତ୍ରାପି ଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣିସ୍ତୁ ବଲୀଯାଂସଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ ।। ୨୩୪.

ଦୁର୍ବଳ ରାଜା ନିଜେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।

ଆସୀନଃ କର୍ମଵିଚ୍ଛେଦଂ ଶକ୍ତଃ କର୍ତ୍ତୁ ରିପୋର୍ଯଦା । ଅଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣିଶ୍ଚାସୀତ ଵିଗୃହ୍ଯ ଵସୁଧାଧିପଃ ।। ୨୩୪.

ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଅବସ୍ଥାନ କରି ଶତ୍ରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବାଧା ଦେଇପାରିବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଅଶୁଦ୍ଧ ମିତ୍ର ଥିଲେ ଶତ୍ରୁତା କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣିର୍ବଲଵାନ୍ ଦ୍ଵୈଧୀଭାଵଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଵଲିନା ଵିଗୃହୀତସ୍ତୁ୨ ଯୋଽସନ୍ଦେହେନ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୨୩୪.

ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କର ମିତ୍ର ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଟେ, ସେ ଦୁଇଭାଗ କରିବା ଉପାୟ ନେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ସଂଶ୍ରଯସ୍ତେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ଗୁଣାନାମଘମୋ ଗୁଣଃ । ବହୁକ୍ଷଯଵ୍ଯଯାଯାସଂ୩ ତେଷାଂ ଯାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୩୪.

ଏହି ସମୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉପାୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଅଗ୍ରଗତି ହେଲେ ବହୁତ କ୍ଷତି, ବ୍ୟୟ ଓ କଷ୍ଟ ହୁଏ।