ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶକୁନାଦୌ ଶୁଭେ ଯାଯାଜ୍ଜଯାଯ ହରିମାସ୍ମରନ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ମଣ୍ଡଲଚିନ୍ତାନ୍ତେ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ରାଜରକ୍ଷଣଂ ।। ୨୩୩.

ଶୁଭ ଶକୁନ ଆରମ୍ଭରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଯିବା ଉଚିତ୍। ମୁଁ ମଣ୍ଡଳ ଚିନ୍ତାର ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ସେଥିରେ କହିବି।

ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ଯଂ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ କୋଷୋ ଦଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ । ମିତ୍ରଞ୍ଜନପଦଶ୍ଚୈଵ ରାଜ୍ଯଂ ସପ୍ତାଙ୍ଗମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୩୩.

ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଗ, ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ମିତ୍ର ଓ ଜନପଦ—ଏହି ସାତଟି ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

ସପ୍ତାଙ୍ଗସ୍ଯ ତୁ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଵିଘ୍ନକର୍ତୄନ୍ ଵିନାଶଯେତ୍। ୩ମଣ୍ଡଲେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଵୃଦ୍ଧିଃ କାର୍ଯ୍ଯା ମହୀକ୍ଷିତା ।। ୨୩୩.

ସାତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ରାଜ୍ୟର ବାଧାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍।

ଆତ୍ମମଣ୍ଡଲମେଵାତ୍ର ପ୍ରଥମଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଭଵେତ୍ । ସାମନ୍ତାସ୍ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞେଯା ରିପଵୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ତୁ ।। ୨୩୩.

ଏଠାରେ ନିଜ ମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରଥମ ମଣ୍ଡଳ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜାମାନେ ଏହାର ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ଏବଂ ମଣ୍ଡଳର ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ।

ଉପେତସ୍ତୁ ସୁହୃଜ୍‌ ଜ୍ଞେଯଃ ଶତ୍ରୁମିତ୍ରମତଃ ପରଂ । ମିତ୍ରମିତ୍ରଂ ତତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ମିତ୍ରମିତ୍ରରିପୁସ୍ତତଃ ।। ୨୩୩.

ଯିଏ ସହଯୋଗ କରେ, ସେ ମିତ୍ର ଭାବେ ଜଣାଯିବ। ତା'ପରେ ଶତ୍ରୁର ମିତ୍ର, ତା'ପରେ ମିତ୍ରର ମିତ୍ର, ଏବଂ ତା'ପରେ ମିତ୍ରର ମିତ୍ରର ଶତ୍ରୁ।

ଏତତ୍ପୁରସ୍ତାତ୍ କଥିତଂ ପଶ୍ଚାଦପି ନିବୋଧ ମେ । ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହସ୍ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତତସ୍ତ୍ଵାକ୍ରନ୍ଦ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୩୩.

ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି, ଏବେ ଆଉ ଶୁଣ। ତା'ପରେ ପଛରୁ ଧରିବା ଥାଏ, ଏବଂ ତା'ପରେ ଯାହାକୁ ଆକ୍ରନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ସେ ଆସେ।

ଆସାରସ୍ତୁ ତତୋଽନ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦା କ୍ରନ୍ଦାସାର ଉଚ୍ଯତେ । ଜିଗୀଷୋଃ ଶତ୍ରୁଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ତଥା ଦ୍ଵିଜ ।। ୨୩୩.

ତା'ପରେ ଆଉ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଆକ୍ରନ୍ଦର ସାର କୁହାଯାଏ। ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ଶତ୍ରୁ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ଲାଗୁ ହୁଏ।

ନାତ୍ରାପି ନିଶ୍ଚଯଃ ଶକ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁଂ ମନୁଜପୁଙ୍ଗଵ । ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହେ ଶକ୍ତୋ ମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତ୍ତିଃ ।। ୨୩୩.

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କଥା କହିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଯିଏ ଦମନ କିମ୍ବା କୃପା କରିପାରେ, ସେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ।

ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହେ ଶକ୍ତଃ ସର୍ଵେଷାମପି ଯୋ ଭଵେତ୍ । ଉଦାସୀନଃ ସ କଥିତୋ ବଲଵାନ୍ ପୃଥିଵୀପତିଃ ।। ୨୩୩.

ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କିମ୍ବା କୃପା କରିପାରେ, ସେ ଉଦାସୀନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୃଥିବୀର ନାଥ।

ନ କସ୍ଯଚିଦ୍ରିପୁର୍ମ୍ମିତ୍ରଙ୍କାରଣାଚ୍ଛତ୍ରୁମିତ୍ରକେ । ମଣ୍ଡଲଂ ତଵ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତମେତଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶରାଜକଂ ।। ୨୩୩.

କେହି କାହାରି ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ମିତ୍ର କେବଳ ଶତ୍ରୁତା କିମ୍ବା ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତୋର ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ରାଜା ଥିବା ମଣ୍ଡଳ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।

ତ୍ରିଵିଧା ରିପଵୋ ଜ୍ଞେଯାଃ କୁଲ୍ଯାନନ୍ତରକୃତ୍ରିମାଃ । ପୂର୍ଵପୂର୍ଵୋ ଗୁରୁସ୍ତେଷାଂ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ଯତମୋ ମତଃ ।। ୨୩୩.

ତିନି ପ୍ରକାରର ଶତ୍ରୁ ଅଛନ୍ତି—ବଂଶଜ, ସମୀପବର୍ତ୍ତୀ ଓ କୃତ୍ରିମ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି ସବୁଠାରୁ କଠିନ ମନାଯାଏ।

ଅନନ୍ତରୋଽପି ଯଃ ଶତ୍ରୁଃ ସୋଽପି ମେ କୃତ୍ରିମୋ ମତଃ । ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହୋ ଭଵେଚ୍ଛତ୍ରୋମିତ୍ରାଣି ରିପଵସ୍ତଥା ।। ୨୩୩.

ସମୀପ ଥିବା ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୃତ୍ରିମ। ପଛରୁ ଧରିବା ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ଶତ୍ରୁର ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ।

ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହମୁପାଯୈଶ୍ଚ ଶାମଯେଚ୍ଚ ତଥା ସ୍ଵକଂ । ମିତ୍ରେଣ ଶତ୍ରୋରୁଚ୍ଛେଦଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ପୁରାତନାଃ ।। ୨୩୩.

ପଛରୁ ଧରିବାକୁ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍, ନିଜ ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁର ନାଶ କରିବାକୁ ପୁରୁଣାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।

ମିତ୍ରଞ୍ଚ ଶତ୍ରୁତାମେତି ସାମନ୍ତତ୍ଵାଦନନ୍ତରଂ । ଶତ୍ରୁଂ ଜିଗୀଷୁରୁଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍୪ ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ନୋତି ଚେଦ୍ଯଦି ।। ୨୩୩.

ସହଯୋଗୀ ନିକଟରେ ରହିଲେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ସେଇଁ ସମ୍ପର୍କ ଛିଣ୍ଡିଦେବା ଉଚିତ।

ପ୍ରତାପଵୃଦ୍ଧୌ ତେନାପି ନାମିତ୍ରାଜ୍ଜାଯତେ ଭଯଂ । ଯଥାସ୍ଯ ନୋଦ୍ଵିଜେଲ୍ଲୋକୋ ଵିଶ୍ଵାସଶ୍ଚ ଯଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୩୩.

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବଢିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େନି; ଏହା ଭଳି ହେବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହେବେନି ଏବଂ ଭରସା ହେବ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ସାମଭେଦୌ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୌ ଦାନଦଣ୍ଡୌ ତଥୈଵ ଚ । ଦଣ୍ଡଃ ସ୍ଵଦେଶେ କଥିତଃ ପରଦେଶେ ଵ୍ରଵୀମି ତେ ।। ୨୩୪.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମିଳନ ଓ ଭେଦ, ଏହିପରି ଦାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ କହିଛି; ଦଣ୍ଡ କେମିତି ନିଜ ଦେଶରେ ଦିଆଯିବ, ଏହା କହିଛି, ଏବେ ପରଦେଶରେ କେମିତି ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ, ତାହା କହିବି।

ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଦଣ୍ଡ ଉଚ୍ଯତେ । ଲୁଣ୍ଠନଂ ଗ୍ରାମଘାତଶ୍ଚ ଶସ୍ଯଘାତୋଽଗ୍ନିଦୀପନଂ ।। ୨୩୪.

ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର; ଏକଟି ଖୋଲା ଓ ଅନ୍ୟଟି ଗୁପ୍ତ। ଯେପରିକି ଲୁଟ, ଗ୍ରାମ ଧ୍ଵଂସ, ଫସଲ ନଷ୍ଟ କରିବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇବା।

ପ୍ରକାଶୋଽଥ ଵିଷଂ ଵହ୍ନିର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୁରୁଷୈର୍ଵଧଃ । ଦୂଷଣଞ୍ଚୈଵ ସାଧୂନାମୁଦକାନାଞ୍ଚ ଚ ଦୂଷଣଂ ।। ୨୩୪.

ଖୋଲା ଦଣ୍ଡ ମାନେ ବିଷ ଦେବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇବା, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିବା, ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନେ ଓ ପାଣି ଉତ୍ସମାନେ ଦୁଷିତ କରିବା।

ଦଣ୍ଡପ୍ରଣଯଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତମୁପେକ୍ଷାଂ ଶ୍ରୃଣୁ ଭାର୍ଗଵ । ଯଦା ମନ୍ଯେତ ନୃପତୀ ରଣେ ନ ମମ ଵିଗ୍ରହଃ ।। ୨୩୪.

ଦଣ୍ଡ କେମିତି ଦିଆଯିବ, ଏହା କହିଦେଲି; ଏବେ ଭାର୍ଗବ, ଅବହେଳା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାବେ, 'ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ'।

ଅନର୍ଥାଯାନୁବନ୍ଧଃ ସ୍ଯାତ୍ ସନ୍ଧିନା ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ । ସାମଲବ୍ଧାସ୍ପଦଞ୍ଚାତ୍ର ଦାନଞ୍ଚାର୍ଥକ୍ଷଯଙ୍କରଂ ।। ୨୩୪.

ଯଦି ଏହା ଦ୍ୱାରା କିଛି କ୍ଷତି କିମ୍ବା ଅନର୍ଥ ହୁଏ, ସେହିପରି ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ; ଏଠାରେ ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ମିଳିଥାଏ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ଭେଦଦଣ୍ଡାନୁବନ୍ଧଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦୋପେକ୍ଷାଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ନ ଚାଯଂ ମମ ଶକ୍ନୋତି କିଞ୍ଚିତ୍ କର୍ତ୍ତୁମୁପଦ୍ରଵଂ ।। ୨୩୪.

ଯଦି ଭେଦ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ଅବହେଳା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; 'ସେ ମୋତେ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବେନି'।

ନ ଚାହମସ୍ଯ ଶକ୍ନୋମି ତତ୍ରୋପେକ୍ଷାଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଅଵଜ୍ଞୋପହତସ୍ତତ୍ର ରାଜ୍ଞା କାର୍ଯ୍ଯୋ ରିପୁର୍ଭୁଵେତ୍ ।। ୨୩୪.

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବିନି; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବହେଳା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଶତ୍ରୁ ଅବମାନିତ ଓ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

ମାଯୋପାଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉତ୍ପାତୈରନୃତୈଶ୍ଚରତ୍ । ଶତ୍ରୋରୁଦ୍ଵେଜନଂ ଶତ୍ରୋଃ ଶିଵିରସ୍ଥସ୍ଯ ପକ୍ଷିଣଃ ।। ୨୩୪.

ମୁଁ ମାୟା ଉପାୟ କହିବି: ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ଶିବିରରେ ଅଛନ୍ତି।

ସ୍ଥୂଲସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛସ୍ଥାଂ କୃତ୍ଵୋଲ୍କାଂ ଵିପୁଲାଂ ଦ୍ଵିଜ । ଵିସୃଜେଚ୍ଚ ତତଶ୍ଚୈଵମୁଲ୍କାପାତଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୩୪.

ବଡ଼ ପକ୍ଷୀର ପୁଛରେ ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଏହିପରି ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ପଡ଼ିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଅ।

ଏଵମନ୍ଯେ ଦର୍ଶନୀଯା ଉତ୍ପାତା ବହଵୋଽପି ଚ । ଉଦ୍ଵେଜନଂ ତଥା କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ କୁହକୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଦ୍ଵିଷାଂ ।। ୨୩୪.

ଏହିପରି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଯିପାରେ; ବିଭିନ୍ନ ଚାଲ ଓ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିପାରିବା।

ସାଂଵତ୍ସରାସ୍ତାପସାଶ୍ଚ ନାଶଂ ବ୍ରୂଯୁଃ ପରସ୍ଯ ଚ । ଜିଗୀଷୁଃ ପୃଥିଵୀଂ ରାଜା ତେନ ଚୋଦ୍ଵେଜଯେତ୍ ପରାନ୍ ।। ୨୩୪.

ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଯିଏ ପୃଥିବୀ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିପାରିବ।

ଦେଵତାନାଂ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତନୀଯଃ ପରସ୍ଯ ତୁ । ଆଗତନ୍ନୋଽମିତ୍ରବଲଂ ପ୍ରହରଧ୍ଵମଭୀତଵତ୍ ।। ୨୩୪.

ଦେବତାମାନଙ୍କର କୃପା ନିଜ ପାଇଁ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ: 'ତାଙ୍କର ସେନା ଆସିଗଲା, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆକ୍ରମଣ କର।'

ଏଵଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ରଣେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭଗ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ପରେ ଇତି । କ୍ଷ୍ଵେଡାଃ କିଲକିଲାଃ କାର୍ଯ୍ଯା ଵାଚ୍ଯଃ ଶତ୍ରୁର୍ହତସ୍ତଥା ।। ୨୩୪.

ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ କହିବା ଉଚିତ: 'ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।' ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରିବା ଓ ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ ଯେ, 'ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି'।

ଦେଵାଜ୍ଞାଵୃଂହିତୋ ରାଜା ସନ୍ନଦ୍ଧଃ ସମରଂ ପ୍ରତି । ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଇନ୍ଦ୍ରଂ କାଲେନ ଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୩୪.

ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସଜ୍ଜ ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ମାୟା ବିଦ୍ୟା କହିବି; ସମୟ ଆସିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।