ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପିତୃପୈତାମଦ୍ଦଂ ମିତ୍ରଂ ସାମନ୍ତଞ୍ଚ ତଥା ରିପୋଃ । କୃତ୍ରିମଞ୍ଚ ମହାଭାଗା ମିତ୍ରନ୍ତ୍ରିଵିଧମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୨୬.

ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୁର୍ବଜଙ୍କର ମିତ୍ର, ସାଥୀ, ସୀମା ଅଧିକାରୀ, ଶତ୍ରୁ ଓ ନକଲି ମିତ୍ର — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମିତ୍ର ମନାଯାଏ, ମହାନ ଜନ।

ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ଯଞ୍ଜନପଦା ଦୁର୍ଗଂ ଦଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ। କୋପୋ ମିତ୍ରଞ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସପ୍ତାଙ୍ଗଂ ରାଜ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୨୫.

ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦେଶ, କିଲା, ଧନ, ସେନା ଓ ମିତ୍ର — ଏହି ସାତଟି ରାଜ୍ୟର ଅଂଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଧର୍ମଜ୍ଞ।

ମୂଲଂ ସ୍ଵାମୀ ସ ଵୈ ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ୧ ବିଶେଷତଃ । ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗଦ୍ରୋହିଣଂ ହନ୍ଯାତ୍କାଲେ ତୀକ୍ଷ୍ଣୋ ମୃଦୁର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୨୫.

ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ମୂଳ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ରାଜ୍ୟର ଅଂଗକୁ ଦ୍ରୋହ କରୁଥିବାକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କଠୋର କିମ୍ବା ମୃଦୁ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ।

ଏଵଂ ଲୋକଦ୍ଵଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଭୃତ୍ଯୈର୍ହାସଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଭୃତ୍ଯାଃ ପରିଭଵନ୍ତୀହ ନୃପଂ ହର୍ଷଣସତ୍କଥଂ ।। ୨୨୫.

ଏଭଳି, ରାଜା ଦୁଇ ଜଗତରେ ନିଜ ଦାସମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସ ହେବାକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଏଠାରେ ଦାସମାନେ ରାଜାକୁ ଅବମାନ କଲେ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ମାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରହଣାର୍ଥାଯ କୃତକଵ୍ଯସନୋ ଭଵେତ୍ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ସ୍ଯାତ୍ ଲୋକାନାଂ ରଞ୍ଜନଂ ଚରେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଦାନ ଦେବାର ଅଭ୍ୟାସ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ମୃଦୁ ହସି ଦେଇ କଥା ହେବା ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାର ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ।

ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରସ୍ଯ ନୃପତେଃ କର୍ମହାନିର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଭଵେତ୍ । ରାଗେ ଦର୍ପେ ଚ ମାନେ ଚ ଦ୍ରୋହେ ପାପେ ଚ କର୍ମଣି ।। ୨୨୫.

ଯଦି ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଳସି କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର କାମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ରାଗ, ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଅପ୍ରିଯେ ଚୈଵ ବକ୍ତଵ୍ଯେ ଦୀର୍ଘ୍ସୂତ୍ରଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରୋ ଭଵେଦ୍ରାଜା ନାପଦୋ ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରତଃ ।। ୨୨୫.

ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବାକୁ ହେଲେ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ରଖିଲେ ଦୁର୍ଘଟନା ଆସିନଥାଏ।

ଆକାରୈରିଙ୍ଗିତୈର୍ଗତ୍ଯା ଚୈଷ୍ଟଯା ଭାଷିତେନ ଚ ।। ୨୨୫.

ଦେହର ଆକାର, ଇଙ୍ଗିତ, ଚାଳ-ଚଳନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା—

ନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରଵିକାରାଭ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେଽନ୍ତର୍ଗତଂ ପୁନଃ । ନୈକସ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରଯେନୁମନ୍ତ୍ରଂ ନ ରାଜା ବହୁଭିଃ ସହ ।। ୨୨୫.

ନୟନ ଓ ମୁହଁର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁପ୍ତ ଭାବ ଧରାଯାଏ। ଏକା ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାଜା ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ବହୁଭିର୍ମନ୍ତ୍ରଯେତ୍ କାମଂ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍। ମନ୍ତ୍ରିଣାମପିନୋ କୁର୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରକାଶନଂ ।। ୨୨୫.

ରାଜା ଚାହିଲେ ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଖୋଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

କ୍ଵାପି କସ୍ଯାପି୩ ଵିଶ୍ଵାସୋ ବଵତୀହସଦା ନୃଣାଂ । ନିଶ୍ଚଯଶ୍ଚ ତଥା ମନ୍ତ୍ରେ କାର୍ଯ୍ଯ ଏକେନ ସୂରିଣା ।। ୨୨୫.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି କେଉଁଜଣ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରର ନିଷ୍ପତି ଏକ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଉଚିତ।

ନଶ୍ଯେଦଵିନଯାଦ୍ରାଜାରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଵିନଯାଲ୍ଲଭେତ୍ । ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯେଭ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଦଣ୍ଡନୀତିଞ୍ଚ ଶାଶ୍ଵତୀଂ ।। ୨୨୫.

ଅନୁଶାସନ ନଥିଲେ ରାଜା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ନୀତିର ଶାଶ୍ୱତ ଜ୍ଞାନ ଶିଖିବା ଉଚିତ।

ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀଞ୍ଚାର୍ଥଵିଦ୍ଯାଂ ଵାର୍ତ୍ତାରମ୍ଭାଂଶ୍ଚ ଲୋକତଃ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ହିଶକ୍ରୋତି ଵଶେ ସ୍ଥାପଯିତୁଂ ପ୍ରଜାଃ ।। ୨୨୫.

ପ୍ରଶ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଏହି ସବୁ ଜଗତରୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିଛି, ସେ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିପାରିବ।

ପୂଜ୍ଯା ଦେଵା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ତେଷୁ ଚ । ଦ୍ଵିଜେ ଦାନଞ୍ଚକ୍ଷଯୋଽଯଂ ନିଧିଃ କୈଶ୍ଚିନ୍ନି ନାଶ୍ଯତେ ।। ୨୨୫.

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଦାନ ଦେବା ଅଶେଷ ଧନ, କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ସଙ୍‌ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତ୍ତିତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନଂ । ଦାନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋ ନିଃ ଶ୍ରେଯସମ୍ପରଂ ।। ୨୨୫.

ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆ ହେବା ନୁହେଁ, ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେବା — ଏହି ସବୁ ରାଜା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ।

କୃପଣାନାଥଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଵିଧଵାନାଞ୍ଚ ଯୋଷିତାଂ । ଯୋଗକ୍ଷେମଞ୍ଚ ଵୃତ୍ତିଞ୍ଚ ତଥୈଵ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖୀ, ଅନାଥ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବିଧବା ନାରୀ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନାଂ କାର୍ଯନ୍ତାପସପୂଜନଂ । ନ ଵିଶ୍ଵସେଚ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ତାପସେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵସେତ୍ ।। ୨୨୫.

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ତାପସମାନେଂକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସବୁଠି ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାପସମାନେଂକୁ ଭଲଭାବେ ଭରସା କରିପାରିବେ।

ଵିଶ୍ଵାସଯେଚ୍ଚାପି ପରନ୍ତତ୍ତ୍ଵଭୂତେନ ହେତୁନା । ଵକକଵଚ୍ଚିନ୍ତଯେଦର୍ଥଂ ସିଂହଵଚ୍ଚ ପରାକ୍ରମେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଉଚିତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଭରସା ଦେବା ଉଚିତ; କଉଁ ଭଳି ଧୀରେ ଭାବିବା ଓ ସିଂହ ଭଳି ସାହସିକ ହୋଇ କାମ କରିବା ଉଚିତ।

ଵୃକଵଚ୍ଚାଵଲୁମ୍ପେତ୍ ଶଶଵଚ୍ଚ ଵିନିଷ୍ପତେତ୍ । ଦୃଢପ୍ରହାରୀ ଚ ଭଵେତ୍ ତଥା ଶୂକରଵନ୍ନୃପଃ ।। ୨୨୫.

ଓଡ଼ିଆରେ: ନରେଶ, ତିନିଁ ଭଳି ଚତୁର ହେବା ଉଚିତ—ବଘ ଭଳି ଅବସର ଦେଖି ଧରିବା, ଶଶ ଭଳି ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପଛକୁ ହଟିବା, ଓ ଶୂକର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଆଘାତ ଦେବା।

ଚିତ୍ରାକାରଶ୍ଚ ଶିଖିଵଦ୍‌ ଦୃଢଭକ୍ତିସ୍ତଥା ଶ୍ଵଵତ୍ । ଭଵେଚ୍ଚ ମଧୁରାଭାଷୀ ତଥା କୋକିଲଵନ୍ନୃପଃ ।। ୨୨୬.

ନରେଶ, ମୟୂର ଭଳି ଚତୁର ଓ ଆକର୍ଷକ ହେବା, କୁକୁର ଭଳି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ କୋଇଳି ଭଳି ମିଷ୍ଟି କଥା କହିବା ଉଚିତ।

କାକଶଙ୍କୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯମଜ୍ଞାତାଂ ଵସତିଂ ଵସେତ୍। ନାପରୀକ୍ଷିତପୂର୍ଵଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ଶଯନଂ ସ୍ପୃଶେତ୍ ।। ୨୨୫.

ସେ ସବୁବେଳେ କାଉଁ ଭଳି ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ, ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ ବସିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯାଞ୍ଚ ନକରି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୟନସ୍ଥଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ନାଵିଜ୍ଞାତାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଗଚ୍ଛେନ୍ନାଜ୍ଞାତାଂ ନାଵମାରୁହେତ୍ । ରାଷ୍ଟ୍ରକର୍ଷୀ ଭ୍ରସ୍ଯତେ ଚରାଜ୍ଯାର୍ଥାଚ୍ଚୈଵ ଜୀଵିତାତ୍ ।। ୨୨୫.

ଅଜଣା ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅଜଣା ନାଉକାରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଅସାବଧାନ ହୁଏ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ଦୁହିଁ ହରାଏ।

ଭୃତୋ ଵତ୍ସୋ ଜାତବଲଃ କର୍ମଯୋଗ୍ଯୋ ଯଥା ଭଵେତ୍ । ତଥା ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ମହାଭାଗ ଭୃତଂ କର୍ମସହଂ ଭଵେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଯେପରି ଗାଈର ଛୁଆଁ ବଡ଼ ହେଲେ କାମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଭଲ ଭାବେ ପାଳିତ ରାଜ୍ୟ କାମ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଏ।

ସର୍ଵଂ କର୍ମେଦମାଯତ୍ତଂ ଵିଧାନେ ଦୈଵପୌରୁଷେ । ତଯୋର୍ଦୈଵଚଚିନ୍ତ୍ଯଂ ହି ପୌରୁଷେ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ରିଯା ।। ୨୨୫.

ସମସ୍ତ କାମ ଦେଉଁ ଓ ଉଦ୍ୟମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଦେଉଁ ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ସ୍ଵମେଵ କର୍ମ ଦୈଵାଖ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧି ଦେହାନ୍ତରାଜିତଂ । ତସ୍ମାତ୍ ପୌରୁଷମେଵେହ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ ।। ୨୨୬.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଦେଉଁ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଟା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଏଠାରେ ଫଳ ଦେଉଛି; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଏଠି ଉଦ୍ୟମ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ପ୍ରତିକୂଲଂ ତଥା ଦୈଵଂ ପୌରୁଷେଣ ଵିହନ୍ଯତେ । ସାତ୍ତ୍ଵିକାତ୍ କର୍ମ୍ମଣଃ ପୂର୍ଵାତ୍ ସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ପୌରୁଷଂ ଵିନା ।। ୨୨୬.

ଖରାପ ଦେଉଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଭଲ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଉଦ୍ୟମ ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ମିଳିପାରେ।

ପୌରୁଷଂ ଦୈଵସମ୍ପତ୍ତ୍ଯା କାଲେ ଫଲତି ଭାର୍ଗଵ । ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରଶ୍ଚ ଦ୍ଵଯଂ ପୁଂସଃ ଫଲାଵହଂ ।। ୨୨୬.

ଉଦ୍ୟମ ଦେଉଁର ଦୟା ମିଶିଲେ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଉଛି, ଭାର୍ଗବ; ଦେଉଁ ଓ ଉଦ୍ୟମ ଦୁହିଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଉଛି।

କୃଷେର୍ଵୃଷ୍ଟିସମାଯୋଗାତ୍ କାଲେ ସ୍ଯୁଃ ଫଲସିଦ୍ଧଯଃ । ସଧର୍ମ୍ମଂ ପୌରୁଷଂ କୁର୍ଯାନ୍ନାଲସୋ ନ ଚ ଦୈଵଵାନ୍ ।। ୨୨୬.

ଯେପରି ଚାଷ ଠିକ୍ ସମୟରେ ବର୍ଷା ମିଳିଲେ ଫଳ ଦେଉଛି, ସେପରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅଳସ ହେବା ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କେବଳ ଦେଉଁ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ସାମାଦିଭିରୁପାଯୈସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ସିଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତ୍ଯୁପକ୍ରମାଃ । ସାମ ଚୋପପ୍ରଦାନଞ୍ଚ ଚଭେଦଦଣ୍ଡୌ ତଥାପରୌ ।। ୨୨୬.

ସମସ୍ତ କାମ ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ; ସାମ ଅର୍ଥାତ୍ ମିଳନ, ଦାନ, ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ—ଏହି ଚାରି ଉପାୟ ପ୍ରଧାନ।