ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଏଵଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସଦା ସ୍ତ୍ରୀଣଂ ରକ୍ଷଣଂ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ନ ଚାସାଂ ଵିଶ୍ଵସେଜ୍ଜାତୁ ପୁତ୍ରମାତୁର୍ଵିଶେଷତଃ ।। ୨୨୪.

ଏଭଳି ଭାବେ ରାଜା ସଦା ଜନନୀମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କୁ ଏକଦମ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ପୁଅ ଓ ମାତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ରକ୍ଷା ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ପୃଥିଵୀକ୍ଷିତା । ଧର୍ମାର୍ଥ୍କାମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଧନୁର୍ଵେଦଞ୍ଚ ଶିକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୨୫.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ରାଜାଙ୍କ, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ।

ଶିଲ୍ପାନି ଶିକ୍ଷଯେଚ୍ଚୈଵମାପ୍ତୈର୍ମିଥ୍ଯାପ୍ରିଯଂଵଦୈଃ । ଶରୀରରକ୍ଷାଵ୍ଯାଜେନ ରକ୍ଷିଣୋଽସ୍ଯ ନିଯୋଜଯେତ୍ ।। ୨୨୫.

ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଇ ଶିଳ୍ପ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ, ଝୁଟ ଓ ଚାଟୁକାରଙ୍କୁ ନୁହେଁ; ଶରୀର ରକ୍ଷା ଉପଲକ୍ଷେ ରକ୍ଷକ ଦିଅ।

ନ ଚାସ୍ଯ ସଙ୍ଗୋ ଦାତଵ୍ଯଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଲୁବ୍ଧଵିମାନିତୈଃ । ଅଶକ୍ଯନ୍ତୁ ଗୁଣାଧାନଂ କର୍ତ୍ତୁ ତଂ ବନ୍ଧଯେତ୍ ସୁଖୈଃ ।। ୨୨୫.

କ୍ରୋଧୀ, ଲୋଭୀ, ଅଭିମାନୀ ସହିତ ମିଶିବା ଦିଅନ୍ତୁ ନୁହେଁ; ଗୁଣୀ ଯଦି ଅନୁଶାସନ ଦେଇବା ଅସମ୍ଭବ, ତାଙ୍କୁ ସୁବିଧା ଦେଇ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ।

ଅଧିକାରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵିନୀତଂ ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ । ମୃଗଯାଂ ପାନମକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯନାଶଂ ସ୍ତ୍ଯଜେନ୍ନୃପଃ ।। ୨୨୫.

ସମସ୍ତ ଅଧିକାରରେ ଶିଷ୍ଟ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ରାଜା ମୃଗୟା, ମଦପାନ, ଜୁଆ ଓ ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିବା କାମ ଛାଡିଦେଇବା ଉଚିତ।

ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଂ ଵୃଥାଟ୍ଯାଞ୍ଚ ଵାକ୍ପାରୁଷ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ନିନ୍ଦାଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯମର୍ଥଦୂଷଣମୁତ୍ସୃଜେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଦିନେ ଶୁଇବା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଘୁଞ୍ଚିବା, କଠୋର କଥା, ନିନ୍ଦା, କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ଅର୍ଥ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ।

ଆକାରାଣାଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୋ ଦୁର୍ଗାଦୀନାମସତ୍କ୍ରିଯା । ଅର୍ଥାନାଂ ଦୂଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିପ୍ରକୀର୍ଣତ୍ଵମେଵ ଚ ।। ୨୨୫.

କିଲ୍ଲା ଓ ଦୁର୍ଗ ନଷ୍ଟ କରିବା, ଦୁର୍ଗ ଅବହେଳା, ଧନ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର, ଏବଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ ହେବା, ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥ ନଷ୍ଟ ହେବାର କାରଣ।

ଅଦେଶକାଲେ ଯଦ୍ଦାନମପାତ୍ରେ ଦାନମେଵ ଚ । ଅର୍ଥେଷୁ ଦୂଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତମସତ୍କର୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ ।। ୨୨୫.

ଅଯୋଗ୍ୟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ଦାନ, ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦାନ ଦେବା, ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ଦାନ କରିବା — ଏହି ସବୁ ଦାନ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାଏ, ଏହା ଅଧର୍ମରେ ଲାଗିଥାଏ।

କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ମଦଂ ମାନଂ ଲୋଭଂ ଦର୍ପଞ୍ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ତତୋ ଭୃତ୍ଯଜଯଙ୍‌କୃତ୍ଵା ପୌରଜାନପଦଂ ଜଯେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଇଛା, କ୍ରୋଧ, ମଦ, ଅଭିମାନ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ପରେ, ନିଜ ଦାସମାନେକୁ ଅନୁଶାସନ କରି, ଗ୍ରାମ ଓ ସହର ଲୋକମାନେକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ।

ଜଯେଦ୍‌ବାହ୍ଯାନରୀନ୍ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵାହ୍ଯାଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧାରଯଃ । ଗୁରଵସ୍ତେ ଯଥା ପୂର୍ଵଂ କୁଲ୍ଯାନନ୍ତରକୃତ୍ରିମାଃ ।। ୨୨୬.

ପ୍ରଥମେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବା, ପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ। ଜେଷ୍ଠ, ନିଜ ନାତ-ପାତ ଓ ନକଲି ନାତ-ପାତମାନେକୁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।

ପିତୃପୈତାମଦ୍ଦଂ ମିତ୍ରଂ ସାମନ୍ତଞ୍ଚ ତଥା ରିପୋଃ । କୃତ୍ରିମଞ୍ଚ ମହାଭାଗା ମିତ୍ରନ୍ତ୍ରିଵିଧମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୨୬.

ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୁର୍ବଜଙ୍କର ମିତ୍ର, ସାଥୀ, ସୀମା ଅଧିକାରୀ, ଶତ୍ରୁ ଓ ନକଲି ମିତ୍ର — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମିତ୍ର ମନାଯାଏ, ମହାନ ଜନ।

ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ଯଞ୍ଜନପଦା ଦୁର୍ଗଂ ଦଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ। କୋପୋ ମିତ୍ରଞ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସପ୍ତାଙ୍ଗଂ ରାଜ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୨୫.

ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦେଶ, କିଲା, ଧନ, ସେନା ଓ ମିତ୍ର — ଏହି ସାତଟି ରାଜ୍ୟର ଅଂଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଧର୍ମଜ୍ଞ।

ମୂଲଂ ସ୍ଵାମୀ ସ ଵୈ ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ୧ ବିଶେଷତଃ । ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗଦ୍ରୋହିଣଂ ହନ୍ଯାତ୍କାଲେ ତୀକ୍ଷ୍ଣୋ ମୃଦୁର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୨୫.

ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ମୂଳ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ରାଜ୍ୟର ଅଂଗକୁ ଦ୍ରୋହ କରୁଥିବାକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କଠୋର କିମ୍ବା ମୃଦୁ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଉଚିତ।

ଏଵଂ ଲୋକଦ୍ଵଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଭୃତ୍ଯୈର୍ହାସଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଭୃତ୍ଯାଃ ପରିଭଵନ୍ତୀହ ନୃପଂ ହର୍ଷଣସତ୍କଥଂ ।। ୨୨୫.

ଏଭଳି, ରାଜା ଦୁଇ ଜଗତରେ ନିଜ ଦାସମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସ ହେବାକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଏଠାରେ ଦାସମାନେ ରାଜାକୁ ଅବମାନ କଲେ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ମାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରହଣାର୍ଥାଯ କୃତକଵ୍ଯସନୋ ଭଵେତ୍ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ସ୍ଯାତ୍ ଲୋକାନାଂ ରଞ୍ଜନଂ ଚରେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଦାନ ଦେବାର ଅଭ୍ୟାସ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ମୃଦୁ ହସି ଦେଇ କଥା ହେବା ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାର ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ।

ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରସ୍ଯ ନୃପତେଃ କର୍ମହାନିର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଭଵେତ୍ । ରାଗେ ଦର୍ପେ ଚ ମାନେ ଚ ଦ୍ରୋହେ ପାପେ ଚ କର୍ମଣି ।। ୨୨୫.

ଯଦି ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଳସି କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର କାମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ରାଗ, ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଅପ୍ରିଯେ ଚୈଵ ବକ୍ତଵ୍ଯେ ଦୀର୍ଘ୍ସୂତ୍ରଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରୋ ଭଵେଦ୍ରାଜା ନାପଦୋ ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରତଃ ।। ୨୨୫.

ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବାକୁ ହେଲେ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ରଖିଲେ ଦୁର୍ଘଟନା ଆସିନଥାଏ।

ଆକାରୈରିଙ୍ଗିତୈର୍ଗତ୍ଯା ଚୈଷ୍ଟଯା ଭାଷିତେନ ଚ ।। ୨୨୫.

ଦେହର ଆକାର, ଇଙ୍ଗିତ, ଚାଳ-ଚଳନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା—

ନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରଵିକାରାଭ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେଽନ୍ତର୍ଗତଂ ପୁନଃ । ନୈକସ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରଯେନୁମନ୍ତ୍ରଂ ନ ରାଜା ବହୁଭିଃ ସହ ।। ୨୨୫.

ନୟନ ଓ ମୁହଁର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗୁପ୍ତ ଭାବ ଧରାଯାଏ। ଏକା ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାଜା ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ବହୁଭିର୍ମନ୍ତ୍ରଯେତ୍ କାମଂ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍। ମନ୍ତ୍ରିଣାମପିନୋ କୁର୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରକାଶନଂ ।। ୨୨୫.

ରାଜା ଚାହିଲେ ଅନେକଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଖୋଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

କ୍ଵାପି କସ୍ଯାପି୩ ଵିଶ୍ଵାସୋ ବଵତୀହସଦା ନୃଣାଂ । ନିଶ୍ଚଯଶ୍ଚ ତଥା ମନ୍ତ୍ରେ କାର୍ଯ୍ଯ ଏକେନ ସୂରିଣା ।। ୨୨୫.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି କେଉଁଜଣ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରର ନିଷ୍ପତି ଏକ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଉଚିତ।

ନଶ୍ଯେଦଵିନଯାଦ୍ରାଜାରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଵିନଯାଲ୍ଲଭେତ୍ । ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯେଭ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଦଣ୍ଡନୀତିଞ୍ଚ ଶାଶ୍ଵତୀଂ ।। ୨୨୫.

ଅନୁଶାସନ ନଥିଲେ ରାଜା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ନୀତିର ଶାଶ୍ୱତ ଜ୍ଞାନ ଶିଖିବା ଉଚିତ।

ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀଞ୍ଚାର୍ଥଵିଦ୍ଯାଂ ଵାର୍ତ୍ତାରମ୍ଭାଂଶ୍ଚ ଲୋକତଃ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ହିଶକ୍ରୋତି ଵଶେ ସ୍ଥାପଯିତୁଂ ପ୍ରଜାଃ ।। ୨୨୫.

ପ୍ରଶ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଏହି ସବୁ ଜଗତରୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିଛି, ସେ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିପାରିବ।

ପୂଜ୍ଯା ଦେଵା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ତେଷୁ ଚ । ଦ୍ଵିଜେ ଦାନଞ୍ଚକ୍ଷଯୋଽଯଂ ନିଧିଃ କୈଶ୍ଚିନ୍ନି ନାଶ୍ଯତେ ।। ୨୨୫.

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଦାନ ଦେବା ଅଶେଷ ଧନ, କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ସଙ୍‌ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତ୍ତିତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନଂ । ଦାନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋ ନିଃ ଶ୍ରେଯସମ୍ପରଂ ।। ୨୨୫.

ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆ ହେବା ନୁହେଁ, ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେବା — ଏହି ସବୁ ରାଜା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ।

କୃପଣାନାଥଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଵିଧଵାନାଞ୍ଚ ଯୋଷିତାଂ । ଯୋଗକ୍ଷେମଞ୍ଚ ଵୃତ୍ତିଞ୍ଚ ତଥୈଵ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖୀ, ଅନାଥ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବିଧବା ନାରୀ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନାଂ କାର୍ଯନ୍ତାପସପୂଜନଂ । ନ ଵିଶ୍ଵସେଚ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ତାପସେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵସେତ୍ ।। ୨୨୫.

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ତାପସମାନେଂକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସବୁଠି ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାପସମାନେଂକୁ ଭଲଭାବେ ଭରସା କରିପାରିବେ।

ଵିଶ୍ଵାସଯେଚ୍ଚାପି ପରନ୍ତତ୍ତ୍ଵଭୂତେନ ହେତୁନା । ଵକକଵଚ୍ଚିନ୍ତଯେଦର୍ଥଂ ସିଂହଵଚ୍ଚ ପରାକ୍ରମେତ୍ ।। ୨୨୫.

ଉଚିତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଭରସା ଦେବା ଉଚିତ; କଉଁ ଭଳି ଧୀରେ ଭାବିବା ଓ ସିଂହ ଭଳି ସାହସିକ ହୋଇ କାମ କରିବା ଉଚିତ।

ଵୃକଵଚ୍ଚାଵଲୁମ୍ପେତ୍ ଶଶଵଚ୍ଚ ଵିନିଷ୍ପତେତ୍ । ଦୃଢପ୍ରହାରୀ ଚ ଭଵେତ୍ ତଥା ଶୂକରଵନ୍ନୃପଃ ।। ୨୨୫.

ଓଡ଼ିଆରେ: ନରେଶ, ତିନିଁ ଭଳି ଚତୁର ହେବା ଉଚିତ—ବଘ ଭଳି ଅବସର ଦେଖି ଧରିବା, ଶଶ ଭଳି ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପଛକୁ ହଟିବା, ଓ ଶୂକର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଆଘାତ ଦେବା।