ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ରାଷ୍ଟ୍ରପୀଡାକରୋ ରାଜା ନରକେ ଵସତେ ଚିରଂ ।। ୨୨୩.

ଯେ ରାଜା ଦେଶକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ନରକରେ ବସେ।

କିଂ ଯଜ୍ଞୈସ୍ତପସା ତସ୍ଯ ପ୍ରଜା ଯସ୍ଯ ନ ରକ୍ଷିତାଃ । ସୁରକ୍ଷିତାଃ ପ୍ରଚଜା ଯସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତସ୍ଯ ଗୃହୋପମଃ ।। ୨୨୩.

ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କଣ ଉପକାରୀ? ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ନିଜ ଘର ଭଳି।

ଅରକ୍ଷିତାଃ ପ୍ର୍ଜା ଯସ୍ଯ ନରକଂ ତସ୍ଯ ମନ୍ଦିରଂ । ରାଜା ଷଡ୍‌ବାଗମାଦତ୍ତେ ସୁକୃତାଦ୍‌ଦୁଷ୍କୃତାଦପି ।। ୨୨୨.

ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦ ନରକ ସମାନ; ରାଜା ଭଲ କାମ ଓ ଖରାପ କାମ ଦୁହିଁରୁ ଛଅଂଶ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଧର୍ମ୍ମାଗମୋ ରକ୍ଷଣାଚ୍ଚ ପାପାପ୍ନୋତ୍ଯରକ୍ଷଣାତ୍ । ସୁଭଗା ଵିଟଭୀତେଵ ରାଜଵଲ୍ଲଭତସ୍କରୈଃ ।। ୨୨୨.

ରକ୍ଷା କଲେ ଧର୍ମ ମିଳେ, ରକ୍ଷା ନ କଲେ ପାପ ଲାଗେ। ଭାଗ୍ୟବତୀ ଜଣେ ଜଣାପରି, ରାଜା, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକ ଓ ଚୋରଙ୍କ ଅଧୀନ ହୁଅନ୍ତି।

ନିଧିଂଦ୍ଵିଜାତ୍ତମଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ସକଲଂ ତଥା ।। ୨୨୨.

ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନର ଗୁପ୍ତ ଥାନ ମିଳେ, ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ନିଅନ୍ତୁ।

ଚତୁର୍ଥମଷ୍ଟମଂ ଭାଗଂ ତଥା ଷୋଡଶମଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ଵର୍ଣକମେଣ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ନିଧିଂ ପାତ୍ରେ ତୁ ଧର୍ମ୍ମତଃ ।। ୨୨୨.

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାରିଅଂଶ, ଅଠଅଂଶ କିମ୍ବା ସୋଳଅଂଶ ନିଜ ଜାତିଅନୁଯାୟୀ ଦେଉ, ଏବଂ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦିଅ।

ଅନୃତନ୍ତୁ ଵଦନ୍ ଦଣ୍ଡ୍ଯଃ୭ ସୁଵିତ୍ତସ୍ଯାଂଶମଷ୍ଟମଂ । ପ୍ରଣଷ୍ଟସ୍ଵାମିକମୃକ୍‌ଥଂ ରାଜା ତ୍ର୍ଯଵ୍ଦଂ ନିଧାପଯେତ୍ ।। ୨୨୨.

ଯେ ମିଛ କହେ, ସେ ଧନର ଅଠଅଂଶ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ଯଦି ହାରାଇଥିବା ଧନର ମାଲିକ ମିଳିନାହିଁ, ରାଜା ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବେ।

ଅର୍ଵାକ୍‌ ତ୍ର୍ଯବ୍ଦାଦ୍ଧରେତ୍‌ସ୍ଵାମୀ ପରେଣ ନୃପତିର୍ହରେତ୍ । ମମେଦମିତିଯା ବ୍ରୂଯାତ୍ ସୋଽର୍ଥଯୁକ୍ତୋ ଯଥାଵିଧି ।। ୨୨୨.

ତିନି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମାଲିକ ଦାବି କଲେ, ସେ ଧନ ପାଇବେ; ତା'ପରେ ରାଜା ନେବେ। ଦାବି କରୁଥିବା ଲୋକ 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଯଥାଯଥ କାରଣ ସହ କହିବା ଦରକାର।

ସମ୍ପାଦ୍ଯ ରୂପସଙ୍ଖ୍ଯାଦୋନ୍ ସ୍ଵାମୀ ତଦ୍‌ ଦ୍ରଵ୍ଯମର୍ହତି । ବାଲଦାଯାଦିକମୃକ୍ଥଂ୮ ତାଵଦ୍ରାଜାନୁପାଲପେତ୍ ।। ୨୨୨.

ମାଲିକ ଯଦି ଚିହ୍ନ ଓ ଗଣନା ଦେଖାଇପାରିବେ, ସେ ଧନ ପାଇବେ; ଶିଶୁ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ଧନ ତା'ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ରକ୍ଷା କରିବେ।

ଯାଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ସ ସମାଵୃତ୍ତୋ ଯାଵଦ୍ଵାତୀତଶୈଶଵଃ । ବାଲପୁତ୍ରାସୁ ଚୈଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ରକ୍ଷଣଂ ନିଷ୍କୁଲାସୁ ଚ ।। ୨୨୨.

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଶୁ ବୟସ୍କ ହେଉନାହାନ୍ତି କିମ୍ବା ଶିଶୁବୟସ୍ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଧନ ଓ ଅନାଥ ଶିଶୁଙ୍କ ଧନ ରକ୍ଷା କରିବେ।

ପତିଵ୍ରତାସୁ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଵିଧବାସ୍ଵତୁରାସୁ ଚ । ଜୀଵନ୍ତୀନାନ୍ତୁ ତାସାଂ ଯେ ସଂହରେଯୁଃ ସ୍ଵଵାନ୍ଧଵାଃ ।। ୨୨୨.

ପତିବ୍ରତା ନାରୀ, ବିଧବା କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ଷା ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକାଳରେ ଯଦି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ ଧନ ନେଇନେଇଥାନ୍ତି,

ତାଞ୍‌ଛିଷ୍ଯାଚ୍ଚୌରଦଣ୍ଡେନ ଧାର୍ମ୍ମିକଃ କୃଥିଵୀପତିଃ । ସାମାନ୍ଯତୋ ହୃତଞ୍ଚୌରୈସ୍ତଦ୍ଵୈ ଦଦ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵଯଂ ନୃପଃ ।। ୨୨୨.

ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଚୋର ଦଣ୍ଡ ଦେବେ; ଯଦି ଚୋର ଧନ ନେଇଯାଏ, ରାଜା ନିଜେ ତାହା ଫେରାଇବେ।

ଚୌରରକ୍ଷାଧିକାରିବ୍ଯୋ ରାଜାପି ହୃତମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅହୃତେ ଯୋ ହୃତଂ ବ୍ରୂଯାନ୍ନିଃ ସାର୍ଯୋ ଦଣ୍ଡ୍ଯ ଏଵ ସଃ ।। ୨୨୨.

ଚୋର ରୋକ୍ଷା ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଚୋରି ହୋଇଥିବା ଧନ ଫେରାଇପାରିବେ; ଯେ ମିଛରେ ଚୋରି ହୋଇଥିବା ଧନ ଦାବି କରେ, ସେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବେ ଓ ଦେଶରୁ ବାହାର କରାଯିବେ।

ନ ତଦ୍ରାଜ୍ଞା ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଗୃହେ ଯଦ୍‌ ଗୃହଗୈର୍ହୃତଂ । ସ୍ରାଷ୍ଟ୍ରପଣ୍ଯାଦାଦଦ୍ଯାଦ୍ରାଜା ଵିଂଶତିମଂ ଦ୍ଵିଜ ।। ୨୨୨.

ରାଜା ଗୃହରେ ଗୃହର ଚୋରମାନେ ଚୋରି କରିଥିବା ଜିନିଷ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦେଶର ସାମଗ୍ରୀରୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଏକ ଶତାଂଶ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ୍।

ଶୁଲ୍କାଂଶଂ ପରଦେଶାଚ୍ଚ କ୍ଷଯଵ୍ଯଯପ୍ରକାଶକଂ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଙ୍କଲ୍ପଯେଚ୍ଛୁଲ୍କଂ ଲାଭଂ ଵଣିଗ୍ଯଥାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୨୨.

ବିଦେଶୀ ଦେଶର ଶୁଳ୍କ ଭାଗ, ହାରାଜିତ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ ଜଣାଇ ଦେଇଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଏପରି ଭାବରେ ଶୁଳ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟାପାରୀ ଲାଭ ପାଇପାରିବେ।

ଵିଂଶାଂଶଂ ଲାଭମାଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଣ୍ଡନୀଯସ୍ତତୋଽନ୍ଯଯା । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରଵ୍ରଜିତାନାଞ୍ଚ୯ ତରଶୁଲ୍କଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୨୨୨.

ରାଜା ଲାଭରୁ ଏକ ଶତାଂଶ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ୍; ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନେବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ଜନାନୀମାନେ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ ତରଣ ଶୁଳ୍କ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ତରେଷୁ ଦାସଦୋଷେଣ ନଷ୍ଟଂ ଦାସାସ୍ତୁ ଦାପଯେତ୍ । ଶୂକଧାନ୍ଯେଷୁ ଷଡ୍‌ଭାଗଂ ଶିମ୍ବିଧାନ୍ଯେ ତଥାଷ୍ଟମଂ ।। ୨୨୨.

ତରଣ ସ୍ଥଳରେ ଦାସମାନଙ୍କ ଦୋଷରେ କିଛି ହାରାଇଗଲେ, ଦାସମାନେ ତାହା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଚାଳ ଧାନରୁ ରାଜା ଷଷ୍ଠ ଭାଗ ନେବେ, ଶିମ୍ବି ଧାନରୁ ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ନେବେ।

ରାଜା ଵନ୍ଯାର୍ଥମାଦଦ୍ଯାଦ୍ଦେଶକାଲାନୁରୂପକଂ । ପଞ୍ଚଷଙ୍ଭାଗମାଦଦ୍ଯାଦ୍ ରାଜା ପଶୁହିରଣ୍ଯଯୋଃ ।। ୨୨୨.

ରାଜା ଜଙ୍ଗଲର ଉପଜ ଦେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ୍। ଗୋ ଓ ସୁନାରୁ ରାଜା ପଞ୍ଚମ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠ ଭାଗ ନେବେ।

ଗନ୍ଧୌଷଧିରସାନାଞ୍ଚ ଭାଣ୍ଡାନାଂ ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ମମଯସ୍ଯ ଚ । ପତ୍ରଶାକତୃଣାନାଞ୍ଚ ଵଂଶଵୈଣଵଚର୍ମ୍ମଣଂ ।। ୨୨୨.

ସୁଗନ୍ଧ, ଔଷଧି, ରସ, ସମସ୍ତ ପାତ୍ର, ପାଥରର ଜିନିଷ, ପତ୍ର, ଶାକ, ଘାସ, ବାଁସ, ବେଣୁ, ଚର୍ମ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ—

ଵୈଦଲାନାଞ୍ଚ ଭାଣ୍ଡାନାଂ ସର୍ଵସ୍ଯାଶ୍ମମଯସ୍ଯ ଚ । ଷଡ୍‌ଭାଗମେଵ ଚାଦଦ୍ଯାନ୍ମଧୁମାଂସସ୍ଯ ସର୍ଷିପଃ ।। ୨୨୨.

କାଠର ପାତ୍ର ଓ ପାଥରର ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ଷଷ୍ଠ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ୍; ମଧୁ, ମାଂସ ଓ ଆଳି ରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାଗ ନେବେ।

ମ୍ରିଯନ୍ନପି ନ ଚାଦଦ୍ଯାଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତଥା କରଂ । ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଵିଷଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଃ ସୀଦତି କ୍ଷୁଧା ।। ୨୨୨.

ମରିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କର ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ରାଜାଙ୍କ ଦେଶରେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋକରେ ଭୁଗୁଛନ୍ତି—

ତସ୍ଯ ସୀଦତି ତଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଵ୍ଯାଧିଦୁର୍ଭିକ୍ଷତସ୍ତରୈଃ । ଶ୍ରୁତଂ ଵୃତ୍ତନ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଵୃତ୍ତିଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୨୨.

ତାହାର ଦେଶ ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ବିପଦରେ ଅବନତି ହୁଏ; ଏହି କଥା ଜଣାଇ ରାଜା ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ଦେବା ଉଚିତ୍।

କ୍ଷେଚ୍ଚ ସର୍ଵତସ୍ତ୍ଵେନଂ ପିତା ପୁତ୍ରମିଵୌରସଂ । ସଂରକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ରାଜ୍ଞା ଯଃ କୁରୁତେ ଧର୍ମମନ୍ଵହଂ ।। ୨୨୨.

ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଦିନେ ଧର୍ମ କରେ—

ତେନାଯୁର୍ଵର୍ଦ୍ଧତେ ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ରଵିଣଂ ରାଷ୍ଟ୍ରମେଵ ଚ । କର୍ମ୍ମ କୁର୍ଯୁର୍ନ୍ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମାସେନୈକଞ୍ଚ୧୦ ଶିଲ୍ପିନଃ ।। ୨୨୨.

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ଆୟୁ, ଧନ ଓ ଦେଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; କାରିଗରମାନେ ଏକ ମାସରେ ଏକ କାମ ରାଜା ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ୍।

ରାଜଧର୍ମାଃ ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽନ୍ତଃ ପୁରଚିନ୍ତାଂ ଚ ଧର୍ମାଦ୍ଯାଃ ପୁରୁଷାର୍ଥକାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯରକ୍ଷଯା ତେଷାଂ ସେଵା କାର୍ଯା ସ୍ତ୍ରିଯା ନୃପୈଃ ।। ୨୨୪.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ତଃପୁରର ଚିନ୍ତା ଓ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ନିମିତ୍ତ ଧର୍ମ ଦିଆଯାଇଥିବା କଥା କହିବି। ଏହାରେ ଏକାଉଁ ରକ୍ଷା ଓ ସେବା ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନାନୀମାନେ ପାଇବା ଉଚିତ୍।

ଧର୍ମମୂଲୋଽର୍ଥଵିଟପସ୍ତଥା କର୍ମ୍ମଫଲୋ ମହାନ୍ । ତ୍ରିଵର୍ଗପାଦପସ୍ତତ୍ର ରକ୍ଷଯା ଫଲଭାଗ୍‌ ଭଵେତ୍ ।। ୨୨୪.

ଧର୍ମ ହେଉଛି ମୂଳ, ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତଣ୍ଡ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ବଡ଼; ଏହି ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟର ଗଛରେ ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଫଳର ଭାଗ ମିଳେ।

କାମାଧୀନାଃ୧ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରାମ ତଦର୍ଥଂ ରତ୍ନସଙ୍‌ଗ୍ରହଃ । ସେଵ୍ଯାସ୍ତା ନାତିସେଵ୍ଯାସ୍ଚ ଭୂଭୁଜା ଵିଷଯୈଷିଣା ।। ୨୨୪.

ଜନାନୀମାନେ କାମ ନିମିତ୍ତ ଚଳିଥାନ୍ତି, ରାମ; ଏହି କାରଣରେ ରତ୍ନ ସଂଗ୍ରହ ଦରକାର। ଭୂପତି ଯିଏ ଦେଶ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଜନାନୀମାନେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଅତିରିକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଦୁଷ୍ଟାନ୍ଯାଚରତେ୪ ଯା ତୁ ନାଭିନନ୍ଦତି ତତ୍କଥାଂ। ଐକ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଷଦ୍ଭିର୍ଵ୍ରଜତି ଗର୍ଵଂ ଵହତି ଚୋଦ୍ଧତା ।। ୨୨୪.

ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟା, ସେ ଭୁଲ କାମ କରେ, ଏପରି କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତା କରେ, ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ ଧରିଥାଏ।

ଚୁମ୍ବିତା ମାର୍ଷ୍ଟି ଵଦନଂ ଦତ୍ତନ୍ନ ବହୁ ମନ୍ଯତେ । ସ୍ଵପିତ୍ଯାଦୌ ପ୍ରସୁପ୍ତାପି ତଥା ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିବୁଧ୍ଯତେ ।। ୨୨୪.

ଚୁମ୍ବନ କଲେ, ସେ ମୁହଁ ପଖାଳି ଦେଉଥାଏ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ, ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଇଯାଏ, ପରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଇଯାଏ, ଅନ୍ତେ ଜାଗିଥାଏ।