ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦେଶାନ୍ତରାଗତାନ୍ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚାରୈର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ହି ପୂଜଯେତ୍ । ଶତ୍ରଵୋଽଗ୍ନିର୍ଵିଷଂ ସର୍ପୋ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶମପି ଚୈକତଃ ।। ୨୨୦.

ଅନ୍ୟ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଖୋଜି ଦେଖିବା ପରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶତ୍ରୁ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ସାପ ଓ ତଳୱାର — ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଭୟଙ୍କର।

ଭୃତ୍ଯାଵଶିଷ୍ଟଂ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କୁଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈକତଃ। ଚାରଚକ୍ଷୁର୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ନିଯୁଞ୍ଜୀତ ସଦାଚରାନ୍ ।। ୨୨୦.

ଅନୁଗତ ନୁହେଁ ଭୃତ୍ୟ ଓ ଖରାପ ଭୃତ୍ୟମାନେକୁ ଏହି ଭଳି ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର। ରାଜା ସଦା ଗୁପ୍ତଚରମାନେକୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଜନସ୍ଯାଵିହିତାନ୍ ସୋମ୍ଯାଂସ୍ତଥାଜ୍ଞାତାନ୍ ପରସ୍ପରଂ । ଵଣିଜୋ ମନ୍ତ୍ରକୁଶଲାନ୍ ସାଂଵତ୍ସରଚିକିତ୍ସକାନ୍ ।। ୨୨୦.

ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ କାମ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଏକାପରକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ବର୍ଷକୁ ଚିକିତ୍ସା କରୁଥିବା ଡାକ୍ତରମାନେ —

ତଥା ପ୍ରଵ୍ରଜିତାକାରାନ୍ ବଲାବଲଵିଵେକିନଃ । ନୈକସ୍ଯ ରାଜା ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାଦ୍ ବହୁଵାକ୍ଯତଃ ।। ୨୨୦.

ଯେମାନେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି— ରାଜା ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବହୁ ଲୋକ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍।

ରାଗାପରାଗୌ ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଜନସ୍ଯ ଚ ଗୁଣାଗୁଣାନ୍ । ଶୁଭାନାମଶୁଭାନାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନଙ୍କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଵସାଯ ଚ ।। ୨୨୦.

ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ଅନାସକ୍ତି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଅଗୁଣ, ଏହି ସବୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଦିଗକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।

ଅନୁରାଗକରଂ କର୍ମ ଚରେଜ୍ଜହ୍ଯାଦ୍ଵିରାଗଜଂ । ଜନାନୁରାଗଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଂ ରାଜା ସ୍ଯାଜ୍ଜନରଞ୍ଜନାତ୍ ।। ୨୨୦.

ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରେମ ଆଣେ, ତାହା କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱେଷ ଆଣେ, ତାହା ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍। ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରେମ ଲାଗି, ରାଜା ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଲେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପାଇଥାଏ।

ଏକଵିଂଶତ୍ଯଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ଭୃତ୍ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ତୁ ରାଜାଜ୍ଞାଂ ଶିଷ୍ଯଵତ୍ସଚ୍ଛ୍ରିଯଃ ପତେଃ । ନ କ୍ଷିପେଦ୍ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞୋ ଅନୁକୂଲଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଦେତ୍ ।। ୨୨୧.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଭୃତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିଷ୍ୟ ପରି ଆଦର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; ରାଜାଙ୍କର କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍।

ରହୋଗତସ୍ଯ ଵକ୍ତଵ୍ଯମପ୍ରିଯଂ ଯଦ୍ଧିତଂ ଭଵେତ୍ । ନ ନିଯୁକ୍ତୋ ହରେଦ୍ଵିତ୍ତଂ ନୋପେକ୍ଷେତ୍ତସ୍ଯ ମାନକଂ ।। ୨୨୧.

ରଜାଙ୍କୁ ଯଦି କିଛି କଷ୍ଟଦାୟକ କିନ୍ତୁ ଉପକାରୀ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିକୁ ଗୁପ୍ତରେ କହିବା ଉଚିତ। ରଜା ନ ଦେଇଥିଲେ ତାଙ୍କର ଧନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ନ ତଥାକାର୍ଯ୍ଯଂ ଵେଶଭାଷାଵିଚେଷ୍ଟିତଂ । ଅନ୍ତଃପୁରଚରାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଵୈରଭୂତୈର୍ନ୍ନିରାକୃତୈଃ ।। ୨୨୧.

ରଜାଙ୍କ ସମ୍ମାନକୁ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ଭାଷା ଏବଂ ଅଭିନୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ତଃପୁରର ଅଧିକାରୀ ଶତ୍ରୁଭାବୀ ଲୋକମାନେ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ସଂସର୍ଗ ନ ଵ୍ରଜେଦ୍‌ଭୃତ୍ଯୋ ରାଜ୍ଞୋ ଗୁହ୍ଯଞ୍ଚ ଗୋପଯେତ୍ । ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯ କୌଶଲଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ରାଜାନନ୍ତୁ ଵିଶେଷଯେତ୍ ।। ୨୨୧.

ରାଜାଙ୍କର ଚାକର ଅତି ଘନିଷ୍ଠ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେ ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ କଥା ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଦରକାର। ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ କିଛି ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ, ସେ ନିଜକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ କରିବା ଉଚିତ।

ରାଜ୍ଞା ଯଚ୍ଛ୍ରାଵିତଂ ଗୁହ୍ଯଂ ନ ତଲ୍ଲୋକେ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଆଜ୍ଞାପ୍ଯମାନେ ବାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ କିଙ୍କରୋମୀତି ଵା ଵଦେତ୍ ।। ୨୨୧.

ରାଜା ଯେଉଁ ଗୁପ୍ତ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ଆଦେଶ ମିଳିଲେ, ସେ 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି ପଚାରିବା ଉଚିତ।

ନାନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟେ୨ ଦ୍ଵାରି ଵିଶେନ୍ନାଯୋଗ୍ଯେ ଭୁଵି ରାଜଦୃକ ।। ୨୨୧.

ଆଦେଶ ନ ମିଳିଲେ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଚିତ ଯେଉଁଠି, ସେଠି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶାଠ୍ଯଂ ଲୌଲ୍ଯଂ ସପୈଶୂନ୍ଯଂ ନାସ୍ତିକ୍ଯଂ କ୍ଷୁଦ୍ରତାତଥା ।। ୨୨୧.

ଛଳ, ଲୋଭ, ନିନ୍ଦା, ଅନାସ୍ଥା ଏବଂ ନିମ୍ନତା—ଏହି ସବୁକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଦରକାର।

ଚାପଲ୍ଯଞ୍ଚ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ରାକଜାନୁଜୀଵିନା । ଶ୍ରୁତେନ ଵିଦ୍ଯାଶିଲ୍ପୈଶ୍ଚ ସଂଯୋଜ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା ।। ୨୨୧.

ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ଚାକରୀ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ସେ ସଦା ଅସାବଧାନତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ସହିତ ନିଜକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଦରକାର।

ନମସ୍କାର୍ଯାଃ ସଦା ଚାସ୍ଯ ପୁତ୍ରଵଲ୍ଲଭମନ୍ତ୍ରିଣଃ ।। ୨୨୧.

ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ନିଜ ପୁଅ, ସେମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ସଚିଵୈର୍ନ୍ନାସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାସୋ ରାଜଚିତ୍ତପ୍ରିଯଞ୍ଚରେତ୍ । ତ୍ଯଜେଦ୍ଵିରକ୍ତଂ ରକ୍ତାତ୍ତୁ ଵୃତ୍ତିମୀହେତ ରାଜଵିତ୍ ।। ୨୨୧.

ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର। ଯିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଜୀବିକା ଚାଲାଇବା ଉଚିତ।

ଅପୃଷ୍ଟଶ୍ଚାସ୍ଯ ନ ବ୍ରୂଯାତ୍ କାମଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତଥାପଦି । ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵାକ୍ଯସଙ୍‌ଗ୍ରାହୀ ରହସ୍ଯେ ନ ଚ ଶଙ୍କତେ ।। ୨୨୧.

ପଚାରାଯାଇନଥିଲେ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆପତ୍କାଳରେ ଇଚ୍ଛାମତ କାମ କରିପାରିବ। ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ତାଙ୍କର କଥା ଭଲରେ ଶୁଣିବା ଦରକାର ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

କୁଶଲାଦିପରିପ୍ରଶ୍ନଂ ସମ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଚାସନଂ । ତତ୍କଥାଶ୍ରଵଣାଦ୍‌ଧୃଷ୍ଟୋ ଅପ୍ରିଯାଣ୍ଯପି ନନ୍ଦତେ ।। ୨୨୧.

ରାଜା ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ବସିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆତ୍ମବଳ ପାଏ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଏ।

ଅଲ୍ପଂ ଦତ୍ତଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଣାତି ସ୍ମରେତ୍ କଥାନ୍ତରେଷ୍ଵପି । ଇତି ରକ୍ତସ୍ଯ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସେଵାମନ୍ଯସ୍ଯ ଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୨୨୧.

ସେ ଅତି ଛୋଟ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ପରେ କଥା ହେବାବେଳେ ତାହାକୁ ମନେ ରଖେ। ଏହିପରି ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଚାକରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କାହାର ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ଦୁର୍ଗସମ୍ପତ୍ତିମାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଦୁର୍ଗଦେଶେ ଵସେନ୍ନୃପଃ । ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରଜନପ୍ରାଯୋଽହ୍ଯନାହାର୍ଯ୍ଯସ୍ତଥାପରୈଃ ।। ୨୨୨.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ମୁଁ ଦୁର୍ଗ ସଂପାଦନ ବିଷୟରେ କହିବି। ରାଜା ଦୁର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ଲୋକେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ।

କିଞ୍ଚିଦ୍‌ବ୍ରାହ୍ମଣସଂଯୁକ୍ତୋ ବହୁକର୍ମ୍ମକରସ୍ତଥା । ଅଦେଵମାତୃକୋ ଭକ୍ତଜଲୋ ଦେଶଃ ପ୍ରଶସ୍ଯନେ ।। ୨୨୨.

ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିବା, ବହୁ କାରିଗର ଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶର ଲୋକ ଥିବା, ସେବାକୁ ଭକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଥିବା ଦେଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଅଗମ୍ଯଃ ପରଚକ୍ରାଣାଂ ଵ୍ଯାଲତସ୍କରଵର୍ଜିତଃ ।। ୨୨୨.

ଏହି ଦେଶ ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ହେଉଛି, ଏଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଚୋର ନଥିବା ଉଚିତ।

ଷଣ୍ଣାମେକତମଂ ଦୁର୍ଗଂ ତଚ୍ଚ କୃତ୍ଵା ଵସେଦ୍‌ ବଲୀ । ଧନୁର୍ଦୁଂର୍ଗଂ ମହୀଦୁର୍ଗଂ ନରଦୁର୍ଗଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୨୨.

ଛଅ ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଏକ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କରି ସେଠି ବସିବା ଉଚିତ: ଧନୁଷ ଦୁର୍ଗ, ମାଟି ଦୁର୍ଗ, ମଣିଷ ଦୁର୍ଗ, ବୃକ୍ଷ ଦୁର୍ଗ, ପାଣି ଦୁର୍ଗ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ।

ଵାର୍କ୍ଷଞ୍ଚୈଵାମ୍ବୁଦୁର୍ଗଞ୍ଚ ଗିରିଦୁର୍ଗଞ୍ଚ ଭାର୍ଗଵ । ସର୍ଵୋତ୍ତମଂ ଶୈଲଦୁର୍ଗମଭେଦ୍ଯଂ ଚାନ୍ଯଭେଦନଂ ।। ୨୨୨.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭାର୍ଗବ, ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଏହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଯାଏଁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ ଏବଂ ଏହା ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିପାରେ।

ପୂରନ୍ତତ୍ର ଚ ହଟ୍ଟାଦ୍ଯଦେଵତାଯତନାଦିକଂ । ଅନୁଯନ୍ତ୍ରାଯୁଧୋପେତଂ ସୋଦକଂ ଦୁର୍ଗମୁତ୍ତମଂ ।। ୨୨୨.

ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଗ ହେଉଛି ଯେଉଁଠି ସହର, ବଜାର, ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯନ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଥାଏ।

ରାଜରକ୍ଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରକ୍ଷ୍ଯୋ ଭୂପୋ ଵିଷାଦିତଃ । ପଞ୍ଚାଙ୍ଗସ୍ତୁ ଶିରୀଷଃ ସ୍ଯାନ୍ମୂତ୍ରପିଷ୍ଟୋ ଵିପାର୍ଦ୍ଦନଃ ।। ୨୨୨.

ରାଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି; ରାଜାଙ୍କୁ ବିଷରୁ ସାବଧାନ ରଖିବା ଦରକାର। ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ହେଉଛି: ଶିରୀଷ, ମୂତ୍ରପିଷ୍ଟ, ବିପାର୍ଦ୍ଦନ।

ଶତାଵରୀ ଛିନ୍ନରୁହା ଵିଷଘ୍ନୀ ତଣ୍ଡୁଲୀଯକଂ । କୋଷାତକୀ ଚ କଲ୍ହାରୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚିତ୍ରପଟୋଲିକା ।। ୨୨୨.

ଶତାବରୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ବିଷଘ୍ନୀ, ତଣ୍ଡୁଳିୟକ, କୋଷାତକୀ, କଳହାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଏବଂ ଚିତ୍ରପଟୋଲିକା।

ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ ଵାରାହୀ ଧାତ୍ର୍ଯାନନ୍ଦକମେଵ ଚ । ଉନ୍ମାଦିନୀ ସୋମରାଜୀ ଵିଷଘ୍ନଂ ରତ୍ନମେଵ ଚ ।। ୨୨୨.

ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣ୍ଣୀ, ବାରାହୀ, ଧାତ୍ରୀ, ଆନନ୍ଦ, ଉନ୍ମାଦିନୀ, ସୋମରାଜୀ, ବିଷଘ୍ନା ଏବଂ ରତ୍ନ—ଏହି ଔଷଧ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ଵାସ୍ତୁଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତେ ଵସନ୍ ଦୁର୍ଗେ ସୁରାନ୍ଯଜେତ୍ । ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ପାଲଯେଦ୍‌ଦୁଷ୍ଟାଞ୍ଜଯେଦ୍ଦାନାନି ଦାପଯେତ୍ ।। ୨୨୨.

ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦୁର୍ଗରେ ବାସ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେଂକୁ ଦମନ କରିବା, ଏବଂ ଦାନ ଦେଇବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ।