ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗୋଜାଚଵିଗୃହଦାନାଦ୍ଯୈଃ ସାଂଵତ୍ସରପୁରୋହିତୌ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନ୍ ପ୍ରାର୍ଚ୍ଯ ହ୍ଯନ୍ଯଭୂଗୋନ୍ନମୁଖ୍ଯକୈଃ ।। ୨୧୮.

ଗୋ, ଛାଗ, ଘର ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଵହ୍ନିଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତ୍ଯ ଗୁରୁଂ ନତ୍ଵାଥ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଵୃଷମାଲଭ୍ଯ ଗାଂ ଵତ୍ସାଂ ପୂଜଯିତ୍ଵାଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିତଂ ।। ୨୧୮.

ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପଛରେ ବୃଷ ଓ ବଛା ସହିତ ଗାଈକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ।

ଅଶ୍ଵମାରୁହ୍ଯ ନାଗଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍ତଂ ସମାରୁହେତ୍ । ପରିଭ୍ରମେଦ୍ରାଜମାର୍ଗେ ବଲଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ।। ୨୧୮.

ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ସେଠାରେ ସମ୍ମାନ କରି, ସେଉଁଠି ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ; ସେନା ସହିତ ରାଜପଥରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବେ।

ସହାଯସମ୍ପତ୍ତିଃ । ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ସୋଽଭିଷିକ୍ତଃ ସହାମାତ୍ଯୋ ଜଯେଚ୍ଛତ୍ରୂନ୍ନୃପୋତ୍ତମଃ । ରାଜ୍ଞା ସେନାପତିଃ କାର୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽଥ ଵା ।। ୨୨୦.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଏଭଳି ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିବେ; ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯେଉଁହେଉନାହିଁ।

କୁଲୀନୋ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଃ ପ୍ରତୀହାରଶ୍ଚ ନୀତିଵିତ୍ । ଦୂତଶ୍ଚ ପ୍ରିଯଵାଦୀ ସ୍ଯାଦକ୍ଷୀଣୋଽତିଂବଲାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୨୦.

ସେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା; ପ୍ରତିହାରୀ ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ; ଦୂତ ମଧୁର କଥା କହିବା, କିଛି ଅଭାବ ନଥିବା ଓ ବଳଶାଳୀ ହେବା ଉଚିତ।

ତାମ୍ବୂଲଧାରୀ ନା ସ୍ତ୍ରୀ ଵା ଭକ୍ତଃ କ୍ଲେଶସହପ୍ରିଯଃ । ସାନ୍ଧିଵିଗ୍ରହିକଃ କାର୍ଯ୍ଯଃ ଷାଡ୍‌ଗୁଣ୍ଯାଦିଵିଶାରଦଃ ।। ୨୨୦.

ତାମ୍ବୁଳ ବହନ କରିବା, ଜନାନୀ ନହେବା, ଭକ୍ତ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପ୍ରେମ କରିବା; ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ମନ୍ତ୍ରୀ ଛଅ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ।

ଖଡ୍‌ଗଧାରୀ ରକ୍ଷକଃ ସ୍ଯାତ୍ସାରଥିଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ବଲାଦିଵିତ୍ । ସୂଦାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ହିତୋ ଵିଜ୍ଞୋ ମହାନସଗଦତୋ ହି ସଃ ।। ୨୨୦.

ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ରକ୍ଷକ ହେବା ଉଚିତ, ସାରଥି ସେନା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀ; ରନ୍ନାଘର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଉପକାରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମହାନ ରନ୍ନାଘରରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ।

ସଭାସଦସ୍ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞାଃ ଲେଖକୋଽକ୍ଷରଵିଦ୍ଧିତଃ । ଆହ୍ଵାନକାଲଵିଜ୍ଞାଃ ସ୍ଯୁର୍ହିତା ଦୌଵାରିକା ଜନାଃ ।। ୨୨୦.

ସଭ୍ୟମାନେ ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ଲେଖକ ଅକ୍ଷରରେ ଦକ୍ଷ; ଡାକ ଦେବା ସମୟ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପକାରୀ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।

ରତ୍ନାଦିଜ୍ଞୋ ଧନାଧ୍ଯଜ୍ଞଃ ଅନୁଦ୍ଵାରେ ହିତୋ ନରଃ । ସ୍ଯାଦାଯୁର୍ଵେଦଵିଦ୍ଵୈଦ୍ଯୋ ଗଜାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଥ ହସ୍ତିଵିତ୍ ।। ୨୨୦.

ମଣି ଓ ଧନରେ ଦକ୍ଷ, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱାରରେ ଉପକାରୀ ଲୋକ; ଆୟୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଡାକ୍ତର, ହାତୀ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ହାତୀରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ।

ଜିତଶ୍ରମୋ ଗଜାରୋହୀ ହଯାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ହଯାଦିବିତ୍ । ଦୁର୍ଗାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ହିତୋ ଧୀମାନ୍ ସ୍ଥପତିର୍ଵାସ୍ତୁଵେଦଵିତ୍ ।। ୨୨୦.

କ୍ଳାନ୍ତି ଜିତ, ହାତୀ ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ, ଘୋଡ଼ା ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଦକ୍ଷ; କୋଟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଉପକାରୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସ୍ଥପତି ଗୃହ ନିର୍ମାଣରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ।

ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତେ ପାଣିମୁକ୍ତେ ଅମୁକ୍ତେ ମୁକ୍ତଧାରିତେ । ଅସ୍ତ୍ରାଚାର୍ଯ୍ଯୋ ନିଯୁଦ୍ଧେ ଚ କୁଶଲୋ ନୃପତେର୍ହିତଃ ।। ୨୨୦.

ଯନ୍ତ୍ର, ହାତର ଯୁଦ୍ଧ, ଅସ୍ତ୍ର ବା ନିରସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ; ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷକ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଉପକାରୀ ହେବା ଉଚିତ।

ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚାନ୍ତଃପୁରାଧ୍ଯକ୍ଷଃ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଵାର୍ଷିକାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସପ୍ତତ୍ଯଵ୍ଦାସ୍ତୁ ପୁରୁଷାଶ୍ଚରେଯୁଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ ।। ୨୨୦.

ଅନ୍ତଃପୁରର ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବୟସ୍କ ହେବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କର ବୟସ୍ ପଞ୍ଚାଶି ବର୍ଷ ହେବା ଦରକାର। ପୁରୁଷମାନେ ସତରି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କାମରେ ଲାଗିପାରିବେ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଯାଦାଯୁଧାଗାରେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵୃତ୍ତିର୍ଵିଧୀଯତେ । ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯାନି ବୁଦ୍‌ଧ୍ଵା କର୍ମାଣି ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୨୨୦.

ଅସ୍ତ୍ରାଗାରରେ ଜଣେ ସଚେତନ ବ୍ୟକ୍ତି ରହିବା ଦରକାର। ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ କାମ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ରାଜା ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଖରାପ କାମଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଭଳି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯାନି ପୁରୁଷାଣି ନିଯୋଜଯେତ୍ । ଜଯେଚ୍ଛୁଃ ପୃଥିଵୀଂ ରାକଜା ସହାଯାନାନଯେଦ୍ଧିତାନ୍ ।। ୨୨୦.

ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଖରାପ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ପୃଥିବୀ ଜିତିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ନିଷ୍ଠାବାନ ସହଯୋଗୀମାନେକୁ ନେଇଆସିବା ଦରକାର।

ଧର୍ମିଷ୍ଠାନ୍ ଧର୍ମକାର୍ଯେଷୁ ଶୂରାନ୍ ସଙ୍‌ଗ୍ରାମକର୍ମସୁ । ନିପୁଣାନର୍ଥକୃତ୍ଯେଷୁ୧ ସର୍ଵତ୍ର ଚ ତଥା ଶୁଚୀନ୍ ।। ୨୨୦.

ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାମରେ, ସୂରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କାମରେ, ଦକ୍ଷମାନେ ଧନସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାମରେ ଏବଂ ପବିତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍।

ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଷଣ୍ଡାନ୍ନିଯୁଞ୍ଜୀତ ତୀକ୍ଷ୍ଣାନ୍ ଦାରୁଣକର୍ମସୁ । ଯୋ ଯତ୍ର ଵିଦିତୋ ରାଜ୍ଞା ଶୁଚିତ୍ଵେନ ତୁ ତନ୍ନରଂ ।। ୨୨୦.

ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଣ୍ଡମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ କଠୋର ଓ ଦାରୁଣ କାମକୁ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ପବିତ୍ରତାରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସେହି ଅନୁଯାୟୀ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

ଧର୍ମେ ଚାର୍ଥେ ଚ କାମେ ଚ ନିଯୁଞ୍ଜୀତାଧମେଽଧମାନ୍ । ରାଜା ଯଥାର୍ହଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚ ଉପଧାଭିଃ ପରୀକ୍ଷିତାନ୍ ।। ୨୨୦.

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାମରେ ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ନିମ୍ନ କାମକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ରାଜା ଯଥାଯଥ ଭାବରେ, ଚତୁର୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରି, ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ।

ସମନ୍ତ୍ର ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯାତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଧସ୍ତିଵନେଚରାନ୍ । ତତ୍ପଦାନ୍ଵେଷଣେ ଯତ୍ତାନଧ୍ଯକ୍ଷାଂସ୍ତତ୍ର କାରଯେତ୍ ।। ୨୨୦.

ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜା ହସ୍ତୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ ଓ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ମିନ୍ କର୍ମଣି କୌଶଲ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନିଯୋଜଯେତ୍ । ପିତୃପୈତାମ୍ହାନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵକର୍ମସୁ ଯୋଜଯେତ୍ ।। ୨୨୦.

ଯେଉଁ କାମରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଦକ୍ଷ, ସେହି କାମରେ ସେମାନେକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ପିତାପୁରୁଷ ଦାସମାନେ ସମସ୍ତ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

ଦୁଷ୍ଟାନପ୍ଯଥ ଵାଽଦୁଷ୍ଟାନ୍ ସଂଶ୍ରଯେତ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଦୁଷ୍ଟଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵସେନ୍ନ ତଦ୍‌ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତ୍ତଯେଦ୍ଵଶେ ।। ୨୨୦.

ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ପଡ଼େ, ସତର୍କ ଭାବରେ ନେବା ଦରକାର। ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ସେମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ଦେଶାନ୍ତରାଗତାନ୍ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚାରୈର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ହି ପୂଜଯେତ୍ । ଶତ୍ରଵୋଽଗ୍ନିର୍ଵିଷଂ ସର୍ପୋ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶମପି ଚୈକତଃ ।। ୨୨୦.

ଅନ୍ୟ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଖୋଜି ଦେଖିବା ପରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶତ୍ରୁ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ସାପ ଓ ତଳୱାର — ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଭୟଙ୍କର।

ଭୃତ୍ଯାଵଶିଷ୍ଟଂ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ କୁଭୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈକତଃ। ଚାରଚକ୍ଷୁର୍ଭଵେଦ୍ରାଜା ନିଯୁଞ୍ଜୀତ ସଦାଚରାନ୍ ।। ୨୨୦.

ଅନୁଗତ ନୁହେଁ ଭୃତ୍ୟ ଓ ଖରାପ ଭୃତ୍ୟମାନେକୁ ଏହି ଭଳି ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର। ରାଜା ସଦା ଗୁପ୍ତଚରମାନେକୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଜନସ୍ଯାଵିହିତାନ୍ ସୋମ୍ଯାଂସ୍ତଥାଜ୍ଞାତାନ୍ ପରସ୍ପରଂ । ଵଣିଜୋ ମନ୍ତ୍ରକୁଶଲାନ୍ ସାଂଵତ୍ସରଚିକିତ୍ସକାନ୍ ।। ୨୨୦.

ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ କାମ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଏକାପରକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ବର୍ଷକୁ ଚିକିତ୍ସା କରୁଥିବା ଡାକ୍ତରମାନେ —

ତଥା ପ୍ରଵ୍ରଜିତାକାରାନ୍ ବଲାବଲଵିଵେକିନଃ । ନୈକସ୍ଯ ରାଜା ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାଦ୍ ବହୁଵାକ୍ଯତଃ ।। ୨୨୦.

ଯେମାନେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି— ରାଜା ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବହୁ ଲୋକ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍।

ରାଗାପରାଗୌ ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଜନସ୍ଯ ଚ ଗୁଣାଗୁଣାନ୍ । ଶୁଭାନାମଶୁଭାନାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନଙ୍କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଵସାଯ ଚ ।। ୨୨୦.

ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ଅନାସକ୍ତି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଅଗୁଣ, ଏହି ସବୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଦିଗକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।

ଅନୁରାଗକରଂ କର୍ମ ଚରେଜ୍ଜହ୍ଯାଦ୍ଵିରାଗଜଂ । ଜନାନୁରାଗଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଂ ରାଜା ସ୍ଯାଜ୍ଜନରଞ୍ଜନାତ୍ ।। ୨୨୦.

ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରେମ ଆଣେ, ତାହା କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱେଷ ଆଣେ, ତାହା ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍। ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରେମ ଲାଗି, ରାଜା ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଲେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପାଇଥାଏ।

ଏକଵିଂଶତ୍ଯଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ଭୃତ୍ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ତୁ ରାଜାଜ୍ଞାଂ ଶିଷ୍ଯଵତ୍ସଚ୍ଛ୍ରିଯଃ ପତେଃ । ନ କ୍ଷିପେଦ୍ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞୋ ଅନୁକୂଲଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଦେତ୍ ।। ୨୨୧.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଭୃତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିଷ୍ୟ ପରି ଆଦର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; ରାଜାଙ୍କର କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍।

ରହୋଗତସ୍ଯ ଵକ୍ତଵ୍ଯମପ୍ରିଯଂ ଯଦ୍ଧିତଂ ଭଵେତ୍ । ନ ନିଯୁକ୍ତୋ ହରେଦ୍ଵିତ୍ତଂ ନୋପେକ୍ଷେତ୍ତସ୍ଯ ମାନକଂ ।। ୨୨୧.

ରଜାଙ୍କୁ ଯଦି କିଛି କଷ୍ଟଦାୟକ କିନ୍ତୁ ଉପକାରୀ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିକୁ ଗୁପ୍ତରେ କହିବା ଉଚିତ। ରଜା ନ ଦେଇଥିଲେ ତାଙ୍କର ଧନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ନ ତଥାକାର୍ଯ୍ଯଂ ଵେଶଭାଷାଵିଚେଷ୍ଟିତଂ । ଅନ୍ତଃପୁରଚରାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଵୈରଭୂତୈର୍ନ୍ନିରାକୃତୈଃ ।। ୨୨୧.

ରଜାଙ୍କ ସମ୍ମାନକୁ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ଭାଷା ଏବଂ ଅଭିନୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ତଃପୁରର ଅଧିକାରୀ ଶତ୍ରୁଭାବୀ ଲୋକମାନେ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।