ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ୍ତଶିଖସ୍ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦପ୍ରଭଃ । ରଥୌଘମେଘନିର୍ଘୋଷୋ ଵିଧୂମଶ୍ଚ ହୁତାଶନଃ ।। ୨୧୮.

ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ତାହା ତାପିଥିବା ସୁନା ପରି ଚମକିବା ଦରକାର, ରଥ ବା ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଧୂଆଁ ବିନା ଜଳିବା ଉଚିତ।

ଅନୁଲୋମଃ ସୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ତିକାକାରସନ୍ନିଭଃ । ପ୍ରସନ୍ନାଚିର୍ମ୍ମହାଜ୍ଵାଲଃ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗରହିତୋ ହିତଃ ।। ୨୧୮.

ଅଗ୍ନି ସିଧା ଓ ଶୁଭ ଭାବେ ଜଳିବା ଉଚିତ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ରହିବା ଦରକାର, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆକୃତି ପରି ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୃଢ଼ ଶିଖା ଥିବା ଦରକାର, ବଡ଼ ଓ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ହେବା ଉଚିତ, ତାହାରେ ଚିଙ୍ଗାରି ନ ଥିବା ଦରକାର ଏବଂ ଏହା ଶୁଭ ହେବା ଉଚିତ।

ନ ଵ୍ରଜେଯୁଶ୍ଚ ମଧ୍ଯେନ ମାର୍ଜାରମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । ପର୍ଵତାଗ୍ରମୃଦା ତାଵନ୍ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଶୋଧଯେନ୍ନୃପଃ ।। ୨୧୮.

ବିଲାଇ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ ପାହାଡ଼ ଶୀର୍ଷର ମାଟି ନେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।

ଵଲ୍ମୀକାଗ୍ରମୃଦା କର୍ଣୌ ଵଦନଂ କେଶଵାଲଯାତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଲଯମୃଦା୪ ଗ୍ରୀଵାଂ ହୃଦଯନ୍ତୁ ନୃପାଜିରାତ୍ ।। ୨୧୯.

ବିଲା ଗୁହାର ମାଟି ଦ୍ୱାରା କାନ ଓ ମୁହଁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଗୃହର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଳା, ଏବଂ ରାଜ ମଞ୍ଚର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।

କରିଦନ୍ତୋଦ୍‌ଧୃତମୃଦା ଦକ୍ଷିଣନ୍ତୁ ତଥା ଭୁଜଂ । ଵୃଷଶ୍ରୃଙ୍ଗୋଦ୍‌ଧୃତମୃଦା ଵାମଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଭୁଜଂ ।। ୨୨୦.

ହାତୀ ଦାଁତର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଡାହାଣ ହାତ ଏବଂ ବୃଷ ଶିଙ୍ଗର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ବାମ ହାତ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।

ଵେଶ୍ଯାଦ୍ଵାରମୃଦା ରାଜ୍ଞଃ କଟିଶୌଚଂ ଵିଧୀଯତେ । ଯଜ୍ଞସ୍ଥାନାଥୈଵୋରୂ ଗୋସ୍ଥାନାଜ୍ଜାନୁନୀ ତଥା ।। ୨୧୮.

ବେଶ୍ୟା ଘର ଦ୍ୱାରର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ କମର ଶୁଧ୍ଧ କରାଯିବ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାନର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଉରୁ ଏବଂ ଗୋଶାଳାର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।

ଅଶ୍ଵସ୍ଥାନାତ୍ତଥା ଜଙ୍ଘେ ରଥଚକ୍ରମୃଦାଙ୍‌ଘ୍ରିକେ । ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଭଦ୍ରାସନଗତଂ ନୃପଂ ।। ୨୧୮.

ଘୋଡ଼ା ଥାନର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡ, ରଥ ଚକ୍ରର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ପାଦ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ। ଭଦ୍ରାସନରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପଞ୍ଚଗଭ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ କରିବେ।

ଅଭିଷିଞ୍ଚେଦମାତ୍ଯାନାଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମଥୋ ଘଟୈଃ । ପୂର୍ଵତୋ ହେମକୁମ୍ଭେନ ଘୃତପୂର୍ଣେନ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ।। ୨୧୮.

ଚାରି ଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଘଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁନା ଘଡ଼ାରେ ଘିଅ ପୂରି ଅଭିଷେକ କରିବେ।

ରୂପ୍ଯକୁମ୍ଭେନ ଯାମ୍ଯେ ଚ କ୍ଷୀରପୂର୍ଣେନ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ । ଦଧ୍ନା ଚ ତାମ୍ରକୁମ୍ଭେନ ଵୈଶ୍ଯଃ ପଶ୍ଚିମଗେନ ଚ ।। ୨୧୯.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଚାନ୍ଦି ଘଡ଼ାରେ ଦୁଧ ପୂରି ଅଭିଷେକ କରିବେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ତାମ୍ବା ଘଡ଼ାରେ ଦହି ପୂରି ଅଭିଷେକ କରିବେ।

ମୃଣ୍ମଯେନ ଜଲେନୋଦକ୍ ଶୂଦ୍ରାମାତ୍ଯୋଽଭିଷେଚଯେତ୍ । ତତୋଽଭିଷେକଂ ନୃପତେର୍ବହ୍ଵୃ ଚପ୍ରଵରୋ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୧୮.

ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ପାଣି ଭରି ଶୂଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ। ତାପରେ ବହ୍ୱୃଚ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବେ।

କୁର୍ଵୀତ ମଧୁନା ଵିପ୍ରଶ୍ଛନ୍ଦୋଗଦ୍ଯ କୁଶୋଦକୈଃ । ସମ୍ପାତଵନ୍ତଂ କଲଶଂ ତଥା ଗତ୍ଵା ପୁରୋହିତଃ ।। ୨୧୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଛାନ୍ଦୋଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଶ ଜଳ ଦ୍ୱାରା କରିବେ, ପୁରୋହିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ପୂରିଥିବା କଳଶ ଆଣିବେ।

ଵିଧାଯ ଵହ୍ନିରକ୍ଷାନ୍ତୁ ସଦସ୍ଯେଷୁ ଯଥାଵିଧି । ରାଜଶ୍ରିଯାଭିଷେକେ ଚ ଯେ ମନ୍ତ୍ରାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୧୮.

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଷଣା କରିବେ।

ଶତଚ୍ଛିଦ୍ରେଣ ପାତ୍ରେଣ ସୌଵର୍ଣେନାଭିଷେଚଯେତ୍। ଯା ଓଷଧୀତ୍ଯୋଷଧୀଭୀରଥେତ୍ଯୁକ୍ତେତି ଗନ୍ଧକୈଃ ।। ୨୧୮.

ଶତଟି ଛିଦ୍ର ଥିବା ସୁନା ଭାଣ୍ଡରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ, 'ଯା ଔଷଧୀ', 'ଔଷଧୀଭ୍ୟଃ' ଓ 'ରଥେତ୍ୟୁକ୍ତ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।

ପୁଷ୍ପୈଃ ପୁଷ୍ପଵତୀତ୍ଯେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଚ ଵୀଜକୈଃ

ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲ ଥିବା ଉପାୟରେ, ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

ରତ୍ନୈରାଶଃ ଶିଶାନଶ୍ଚ ଯେ ଦେଵାଶ୍ଚ କୁଶୋଦକୈଃ ।। ୨୧୮.

ମଣି, ଆଶା, ଚାଁଦି ଏବଂ ପବିତ୍ର କୁଶ ତୀର୍ଥର ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଯଜୁର୍ଵେଦ୍ଯଯର୍ଵ୍ଵଵେଦୀ୮ ଗନ୍ଧଦ୍ଵାରେତି ସଂସ୍ପୃଶେତ୍ । ଶିରଃ କଣ୍ଠଂ ରୋଚନଯା ସର୍ଵତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୨୧୮.

ଯଜୁର୍ବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା; ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ହଳଦୀ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ନାନ କରିବେ।

ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦିନୀର୍ଘୋଷୈଶ୍ଚାମରଵ୍ଯଜନାଦିଭିଃ । ସର୍ଵୌଷଧିମଯଂ କୁମ୍ଭଂ ଧାରଯେଯୁର୍ନୃପାଗ୍ରତଃ ।। ୨୧୮.

ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଚାମରା ଓ ବେଣ୍ତା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କୁମ୍ଭକୁ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଵ୍ଯାଘ୍ରଚର୍ମ୍ମୋତ୍ତରାଂ ଶଯ୍ଯାମୁପଵିଷ୍ଠଃ ପୁରୋହିତଃ । ମଧୁପର୍କ୍କାଦିକଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପଟ୍ଟବନ୍ଧଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ ।। ୨୧୮.

ପୁରୋହିତ ବାଘ ଚର୍ମ ଦେଇ ଢାକା ଶଯ୍ୟାରେ ବସି, ମଧୁପର୍କ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଇ, ପଟ୍ଟା ବାନ୍ଧିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।

ରାଜ୍ଞୋମୁକୁଟବନ୍ଧଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଷନ୍ମାତ୍ତରଂ ଦଦେତ୍ । ଧ୍ରୁଵାଦ୍ଯୈରିତି ଚ ଵିଶେଦ ଵୃଷଜଂ ଵୃଷଦଂଶଜଂ ।। ୨୧୮.

ରାଜାଙ୍କ ମୁକୁଟ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଛଅ ପଟ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ପରେ ଧ୍ରୁବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ବୃଷ ଓ ବୃଷଦଂଶ ଚର୍ମ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।

ଦ୍ଵୀପିଜଂ ସିଂହଜଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରଜାତଞ୍ଚର୍ମ୍ମ ତଦାସନେ । ଅମାତ୍ଯସଚିଵାଦୀଂଶ୍ଚ ପ୍ରତୀହାରଃ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୧୮.

ଦ୍ୱୀପର ପଶୁ, ସିଂହ ଓ ବାଘ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଢାକିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱାରପାଳ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସଚିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବେ।

ଗୋଜାଚଵିଗୃହଦାନାଦ୍ଯୈଃ ସାଂଵତ୍ସରପୁରୋହିତୌ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନ୍ ପ୍ରାର୍ଚ୍ଯ ହ୍ଯନ୍ଯଭୂଗୋନ୍ନମୁଖ୍ଯକୈଃ ।। ୨୧୮.

ଗୋ, ଛାଗ, ଘର ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଵହ୍ନିଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତ୍ଯ ଗୁରୁଂ ନତ୍ଵାଥ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଵୃଷମାଲଭ୍ଯ ଗାଂ ଵତ୍ସାଂ ପୂଜଯିତ୍ଵାଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିତଂ ।। ୨୧୮.

ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପଛରେ ବୃଷ ଓ ବଛା ସହିତ ଗାଈକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ।

ଅଶ୍ଵମାରୁହ୍ଯ ନାଗଶ୍ଚ ପୂଜଯେତ୍ତଂ ସମାରୁହେତ୍ । ପରିଭ୍ରମେଦ୍ରାଜମାର୍ଗେ ବଲଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ।। ୨୧୮.

ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ସେଠାରେ ସମ୍ମାନ କରି, ସେଉଁଠି ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ; ସେନା ସହିତ ରାଜପଥରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବେ।

ସହାଯସମ୍ପତ୍ତିଃ । ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ସୋଽଭିଷିକ୍ତଃ ସହାମାତ୍ଯୋ ଜଯେଚ୍ଛତ୍ରୂନ୍ନୃପୋତ୍ତମଃ । ରାଜ୍ଞା ସେନାପତିଃ କାର୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽଥ ଵା ।। ୨୨୦.

ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଏଭଳି ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିବେ; ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯେଉଁହେଉନାହିଁ।

କୁଲୀନୋ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଃ ପ୍ରତୀହାରଶ୍ଚ ନୀତିଵିତ୍ । ଦୂତଶ୍ଚ ପ୍ରିଯଵାଦୀ ସ୍ଯାଦକ୍ଷୀଣୋଽତିଂବଲାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୨୦.

ସେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା; ପ୍ରତିହାରୀ ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ; ଦୂତ ମଧୁର କଥା କହିବା, କିଛି ଅଭାବ ନଥିବା ଓ ବଳଶାଳୀ ହେବା ଉଚିତ।

ତାମ୍ବୂଲଧାରୀ ନା ସ୍ତ୍ରୀ ଵା ଭକ୍ତଃ କ୍ଲେଶସହପ୍ରିଯଃ । ସାନ୍ଧିଵିଗ୍ରହିକଃ କାର୍ଯ୍ଯଃ ଷାଡ୍‌ଗୁଣ୍ଯାଦିଵିଶାରଦଃ ।। ୨୨୦.

ତାମ୍ବୁଳ ବହନ କରିବା, ଜନାନୀ ନହେବା, ଭକ୍ତ ଓ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପ୍ରେମ କରିବା; ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ମନ୍ତ୍ରୀ ଛଅ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ।

ଖଡ୍‌ଗଧାରୀ ରକ୍ଷକଃ ସ୍ଯାତ୍ସାରଥିଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ବଲାଦିଵିତ୍ । ସୂଦାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ହିତୋ ଵିଜ୍ଞୋ ମହାନସଗଦତୋ ହି ସଃ ।। ୨୨୦.

ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ରକ୍ଷକ ହେବା ଉଚିତ, ସାରଥି ସେନା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀ; ରନ୍ନାଘର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଉପକାରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମହାନ ରନ୍ନାଘରରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ।

ସଭାସଦସ୍ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞାଃ ଲେଖକୋଽକ୍ଷରଵିଦ୍ଧିତଃ । ଆହ୍ଵାନକାଲଵିଜ୍ଞାଃ ସ୍ଯୁର୍ହିତା ଦୌଵାରିକା ଜନାଃ ।। ୨୨୦.

ସଭ୍ୟମାନେ ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ଲେଖକ ଅକ୍ଷରରେ ଦକ୍ଷ; ଡାକ ଦେବା ସମୟ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପକାରୀ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।

ରତ୍ନାଦିଜ୍ଞୋ ଧନାଧ୍ଯଜ୍ଞଃ ଅନୁଦ୍ଵାରେ ହିତୋ ନରଃ । ସ୍ଯାଦାଯୁର୍ଵେଦଵିଦ୍ଵୈଦ୍ଯୋ ଗଜାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଥ ହସ୍ତିଵିତ୍ ।। ୨୨୦.

ମଣି ଓ ଧନରେ ଦକ୍ଷ, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱାରରେ ଉପକାରୀ ଲୋକ; ଆୟୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଡାକ୍ତର, ହାତୀ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ହାତୀରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ।