ପୃଥ୍ଵୀଦାନାନି ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ପୃଥ୍ଵୀଦାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵୀ ତ୍ରିଵିଧା ମତା ।୨୧୩.୦୦୧ ଶତକୋଟିର୍ଯୋଜନାନାଂ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ସସାଗରା ॥୨୧୩.୦୦୧ ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପାଵଧିଃ ସା ଚ ଉତ୍ତମା ମେଦିନୀରିତା ।୨୧୩.୦୦୨ ଉତ୍ତମାଂ ପଞ୍ଚଭିର୍ଭାରୈଃ କାଞ୍ଚନୈଶ୍ଚ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ ॥୨୧୩.୦୦୨ ତଦର୍ଧାନ୍ତରଜଂ କୂର୍ମଂ ତଥା ପଦ୍ମଂ ସମାଦିଶେତ୍ ।୨୧୩.୦୦୩ ଉତ୍ତମା କଥିତା ପୃଥ୍ଵୀ ଦ୍ଵ୍ଯଂଶେନୈଵ ତୁ ମଧ୍ଯମା ॥୨୧୩.୦୦୩ କନ୍ଯସା ଚ ତ୍ରିଭାଗେନ(୧) ତ୍ରିହାନ୍ଯା କୂର୍ମପଙ୍କଜେ ।୨୧୩.୦୦୪ ପଲାନାନ୍ତୁ ସହସ୍ରେଣ କଲ୍ପଯେତ୍କଲ୍ପପାଦପଂ ॥୨୧୩.୦୦୪ ମୂଲଦଣ୍ଡଂ ସପତ୍ରଞ୍ଚ ଫଲପୁଷ୍ପସମନ୍ଵିତଂ ।୨୧୩.୦୦୫ ଟିପ୍ପଣୀ ୧ ସ୍ଵଲ୍ପା ସା ତୁ ତ୍ରିଭାଗେନେତି ଙ.. , ଟ.. ଚ ପଞ୍ଚସ୍କନ୍ଧନ୍ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ପଞ୍ଚାନାନ୍ଦାପଯେତ୍ସୁଧୀଃ ॥୨୧୩.୦୦୫ ଏତଦ୍ଦାତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପିତୃଭିର୍ମୋଦତେ ଚିରଂ ।୨୧୩.୦୦୬ ଵିଷ୍ଣ୍ଵଗ୍ରେ କାମଧେନୁନ୍ତୁ ପଲାନାଂ ପଞ୍ଚଭିଃ ଶତୈଃ ॥୨୧୩.୦୦୬ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାଦ୍ଯା ଦେଵା ଧେନୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।୨୧୩.୦୦୭ ଧେନୁଦାନଂ ସର୍ଵଦାନଂ ସର୍ଵଦ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଦଂ ॥୨୧୩.୦୦୭ ଵିଷ୍ଣ୍ଵଗ୍ରେ କପିଲାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତାରଯେତ୍ସକଲଂ କୁଲଂ ।୨୧୩.୦୦୮ ଅଲଙ୍କୃତ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଦଦ୍ଯାଦଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍(୧) ॥୨୧୩.୦୦୮ ଭୂମିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵଭାକ୍ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଶସ୍ଯ ପ୍ରରୋହିଣୀମ୍ ।୨୧୩.୦୦୯ ଗ୍ରାମଂ ଵାଥ ପୁରଂ ଵାପି(୨) ଖେଟକଞ୍ଚ ଦଦ୍ତ୍ସୁଖୀ ॥୨୧୩.୦୦୯ କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଦୌ(୩) ଵୃଷୋତ୍ସର୍ଗଂ କୁର୍ଵଂସ୍ତାରଯତେ କୁଲଂ(୪)
ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ଭୂମି ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି। ଭୂମିକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି। ଶତ କୋଟି ଯୋଜନ ଆୟତନ ଓ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସମେତ ସାଗର ଯାଏଁ ଯାହାକୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମି ବୋଲାଯାଏ, ସେଠିକୁ ଉତ୍ତମ ଭୂମି କୁହାଯାଏ। ଉତ୍ତମ ଭୂମିକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗରେ କୁର୍ମ ଓ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତମ ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟମ ଭୂମି ହୁଏ। ତିନି ଭାଗରେ କଣ୍ୟାସା ଭୂମି ଓ କୁର୍ମ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ହଜାର ପଲା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାର ମୂଳ ଦଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଥିବା ଉଚିତ। ପାଞ୍ଚ ଶାଖା ଚିନ୍ତା କରି ପାଞ୍ଚ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଭୂମି ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଓ ପିତୃମାନେ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆନନ୍ଦ କରେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଗରେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ପଲା ଦ୍ୱାରା କାମଧେନୁ ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଗାଈରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଗାଈ ଦାନ ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସବୁବେଳେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଗରେ କପିଳା ଗାଈ ଦେଲେ ସମସ୍ତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଏ। ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ଯଦି ଜଣେ ନାରୀକୁ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଭୂମି ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ସମସ୍ତ ଫସଲ ମିଳେ। ଗ୍ରାମ, ସହର କିମ୍ବା ଛୋଟ ଗାଁ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ଆଦିରେ ବୃଷ ଛାଡ଼ିଲେ ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ପୁଷ୍କରେଣ ଚ ରାମାଯ ରାଜଧର୍ମ୍ମଂ ହି ପୃଚ୍ଛତେ। ଯଥାଦୌ କଥିତଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵଶିଷ୍ଠ କଥଯାମି ତେ ।। ୨୧୮.
ଅଗ୍ନି କହିଲେ— ପୁଷ୍କର ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲେ, ଯେପରି ଆରମ୍ଭରେ କହାଯାଇଥିଲା, ସେହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ବସିଷ୍ଠ।
ପୁଷ୍କର ଉଵାଚ ରାଜଧର୍ମଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ ରାଜଧର୍ମତଃ । ରାଜା ଭଵେତ୍୧ ଶତ୍ରୁହନ୍ତା ପ୍ରଜାପାଲଃ ସୁଦଣ୍ଡଵାନ୍ ।। ୨୧୮.
ପୁଷ୍କର କହିଲେ— ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି, କାରଣ ସମସ୍ତ କଥା ରାଜଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରାଜା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରିବା, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ଚାଖିଲାନ୍ମଜ୍ଞାନ୍ମହିଷୀଂ ଧର୍ମ୍ମଲକ୍ଷଣାଂ । ସଂଵତ୍ସରଂ ନୃପଃ କାଲେ ସସନ୍ଭାରୋଽଭିଷେଚନଂ ।। ୨୧୮.
ରାଜା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଧର୍ମ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଠିକ୍ ସମୟରେ, ଯଥାଯଥ ଆଚାର ଅନୁସାରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଭାର ସହିତ ଅଭିଷେକ କରିବା ଦରକାର।
କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ମୃତେ ନୃତେ ନାତ୍ର କାଲସ୍ଯ ନିଯମଃ ସ୍ମୃତଃ । ତିଲୈଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକୈଃ ସ୍ନାନଂ ସାଂଵତ୍ସରପୁରୋହିତୌ ।। ୨୧୮.
ମୃତ ବା ଜୀବିତ ଯେ କିଏ ଥାଉନ୍ତୁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଳ ଓ ସରିଷା ଦାଣା ସହିତ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ସ୍ନାନ ପାଇଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ନାହିଁ। ପରିବାରର ପୁରୋହିତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବେ।
ଘୋଷଯିତ୍ଵା ଜଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ରାଜା ଭଦ୍ରାସନେ ସ୍ଥିତଃ । ଅଭଯଂ ଘୋଷଯେଦ୍ ଦୁର୍ଗାନ୍ମୋଚଯେଦ୍ରାଜ୍ଯପାଲକେ ।। ୨୧୮.
ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟ ଘୋଷଣା କରିବା ପରେ, ରାଜା ଭଦ୍ରାସନରେ ବସି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିରାପଦ ରହିବାକୁ କହିବେ, କୋଟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷକମାନେ ମୁକ୍ତ ହେବେ।
ପୁରୋଧସାଽଭିଷେକାତ୍ ପ୍ରାକ୍ କାର୍ଯ୍ଯୈନ୍ଦ୍ରୀ ଶାନ୍ତିରେଵ ଚ । ଉପଵାସ୍ଯଭିଷେକାହେ ଵେଦ୍ଯଗ୍ନୌ ଜୁହୁଯାନ୍ମନୂନ୍
ପୁରୋହିତଙ୍କ ଅଭିଷେକର ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଅଭିଷେକ ଦିନରେ ଉପବାସ ରହି, ବେଦୀର ଅଗ୍ନିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ପଢି ହବନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵାନୈନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରାଂସ୍ତୁ ସାଵିତ୍ରାନ୍ ଵୈଶ୍ଵଦୈଵତାନ୍ । ସୌମ୍ଯାନ୍ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ଶର୍ମ୍ମଆଯୁଷ୍ଯାଭଯଦାମ୍ମନୂନ୍ ।। ୨୧୮.
ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର, ଏହାସହ ଶୁଭ, ମଙ୍ଗଳ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଭୟ ଦୂର କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ।
ଅପରାଜିତାଞ୍ଚ କଲସଂ ଵହ୍ନେର୍ଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ଵଗଂ । ସମ୍ପାତଵନ୍ତଂ ହୈମଞ୍ଚ ପୂଜଯେଦ୍ଗନ୍ଧଷୁଷ୍ପକୈଃ ।। ୨୧୮.
ଅପରାଜିତା ନାମକ କଳଶକୁ ଅଗ୍ନିର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ସୁନାରେ ତିଆରି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ୍ତଶିଖସ୍ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦପ୍ରଭଃ । ରଥୌଘମେଘନିର୍ଘୋଷୋ ଵିଧୂମଶ୍ଚ ହୁତାଶନଃ ।। ୨୧୮.
ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ତାହା ତାପିଥିବା ସୁନା ପରି ଚମକିବା ଦରକାର, ରଥ ବା ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଧୂଆଁ ବିନା ଜଳିବା ଉଚିତ।
ଅନୁଲୋମଃ ସୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ତିକାକାରସନ୍ନିଭଃ । ପ୍ରସନ୍ନାଚିର୍ମ୍ମହାଜ୍ଵାଲଃ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗରହିତୋ ହିତଃ ।। ୨୧୮.
ଅଗ୍ନି ସିଧା ଓ ଶୁଭ ଭାବେ ଜଳିବା ଉଚିତ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ରହିବା ଦରକାର, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆକୃତି ପରି ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୃଢ଼ ଶିଖା ଥିବା ଦରକାର, ବଡ଼ ଓ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ହେବା ଉଚିତ, ତାହାରେ ଚିଙ୍ଗାରି ନ ଥିବା ଦରକାର ଏବଂ ଏହା ଶୁଭ ହେବା ଉଚିତ।
ନ ଵ୍ରଜେଯୁଶ୍ଚ ମଧ୍ଯେନ ମାର୍ଜାରମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । ପର୍ଵତାଗ୍ରମୃଦା ତାଵନ୍ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଶୋଧଯେନ୍ନୃପଃ ।। ୨୧୮.
ବିଲାଇ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ ପାହାଡ଼ ଶୀର୍ଷର ମାଟି ନେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।
ଵଲ୍ମୀକାଗ୍ରମୃଦା କର୍ଣୌ ଵଦନଂ କେଶଵାଲଯାତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଲଯମୃଦା୪ ଗ୍ରୀଵାଂ ହୃଦଯନ୍ତୁ ନୃପାଜିରାତ୍ ।। ୨୧୯.
ବିଲା ଗୁହାର ମାଟି ଦ୍ୱାରା କାନ ଓ ମୁହଁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଗୃହର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଳା, ଏବଂ ରାଜ ମଞ୍ଚର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।
କରିଦନ୍ତୋଦ୍ଧୃତମୃଦା ଦକ୍ଷିଣନ୍ତୁ ତଥା ଭୁଜଂ । ଵୃଷଶ୍ରୃଙ୍ଗୋଦ୍ଧୃତମୃଦା ଵାମଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଭୁଜଂ ।। ୨୨୦.
ହାତୀ ଦାଁତର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଡାହାଣ ହାତ ଏବଂ ବୃଷ ଶିଙ୍ଗର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ବାମ ହାତ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।
ଵେଶ୍ଯାଦ୍ଵାରମୃଦା ରାଜ୍ଞଃ କଟିଶୌଚଂ ଵିଧୀଯତେ । ଯଜ୍ଞସ୍ଥାନାଥୈଵୋରୂ ଗୋସ୍ଥାନାଜ୍ଜାନୁନୀ ତଥା ।। ୨୧୮.
ବେଶ୍ୟା ଘର ଦ୍ୱାରର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ କମର ଶୁଧ୍ଧ କରାଯିବ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାନର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଉରୁ ଏବଂ ଗୋଶାଳାର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ।
ଅଶ୍ଵସ୍ଥାନାତ୍ତଥା ଜଙ୍ଘେ ରଥଚକ୍ରମୃଦାଙ୍ଘ୍ରିକେ । ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯେନ ଭଦ୍ରାସନଗତଂ ନୃପଂ ।। ୨୧୮.
ଘୋଡ଼ା ଥାନର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡ, ରଥ ଚକ୍ରର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ପାଦ ଶୁଧ୍ଧ କରିବେ। ଭଦ୍ରାସନରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପଞ୍ଚଗଭ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ କରିବେ।
ଅଭିଷିଞ୍ଚେଦମାତ୍ଯାନାଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମଥୋ ଘଟୈଃ । ପୂର୍ଵତୋ ହେମକୁମ୍ଭେନ ଘୃତପୂର୍ଣେନ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ।। ୨୧୮.
ଚାରି ଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଘଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁନା ଘଡ଼ାରେ ଘିଅ ପୂରି ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ରୂପ୍ଯକୁମ୍ଭେନ ଯାମ୍ଯେ ଚ କ୍ଷୀରପୂର୍ଣେନ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ । ଦଧ୍ନା ଚ ତାମ୍ରକୁମ୍ଭେନ ଵୈଶ୍ଯଃ ପଶ୍ଚିମଗେନ ଚ ।। ୨୧୯.
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଚାନ୍ଦି ଘଡ଼ାରେ ଦୁଧ ପୂରି ଅଭିଷେକ କରିବେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ତାମ୍ବା ଘଡ଼ାରେ ଦହି ପୂରି ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ମୃଣ୍ମଯେନ ଜଲେନୋଦକ୍ ଶୂଦ୍ରାମାତ୍ଯୋଽଭିଷେଚଯେତ୍ । ତତୋଽଭିଷେକଂ ନୃପତେର୍ବହ୍ଵୃ ଚପ୍ରଵରୋ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୧୮.
ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ପାଣି ଭରି ଶୂଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ। ତାପରେ ବହ୍ୱୃଚ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
କୁର୍ଵୀତ ମଧୁନା ଵିପ୍ରଶ୍ଛନ୍ଦୋଗଦ୍ଯ କୁଶୋଦକୈଃ । ସମ୍ପାତଵନ୍ତଂ କଲଶଂ ତଥା ଗତ୍ଵା ପୁରୋହିତଃ ।। ୨୧୮.
ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଛାନ୍ଦୋଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଶ ଜଳ ଦ୍ୱାରା କରିବେ, ପୁରୋହିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ପୂରିଥିବା କଳଶ ଆଣିବେ।
ଵିଧାଯ ଵହ୍ନିରକ୍ଷାନ୍ତୁ ସଦସ୍ଯେଷୁ ଯଥାଵିଧି । ରାଜଶ୍ରିଯାଭିଷେକେ ଚ ଯେ ମନ୍ତ୍ରାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୧୮.
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଷଣା କରିବେ।
ଶତଚ୍ଛିଦ୍ରେଣ ପାତ୍ରେଣ ସୌଵର୍ଣେନାଭିଷେଚଯେତ୍। ଯା ଓଷଧୀତ୍ଯୋଷଧୀଭୀରଥେତ୍ଯୁକ୍ତେତି ଗନ୍ଧକୈଃ ।। ୨୧୮.
ଶତଟି ଛିଦ୍ର ଥିବା ସୁନା ଭାଣ୍ଡରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ, 'ଯା ଔଷଧୀ', 'ଔଷଧୀଭ୍ୟଃ' ଓ 'ରଥେତ୍ୟୁକ୍ତ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।
ପୁଷ୍ପୈଃ ପୁଷ୍ପଵତୀତ୍ଯେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଚ ଵୀଜକୈଃ
ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲ ଥିବା ଉପାୟରେ, ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରତ୍ନୈରାଶଃ ଶିଶାନଶ୍ଚ ଯେ ଦେଵାଶ୍ଚ କୁଶୋଦକୈଃ ।। ୨୧୮.
ମଣି, ଆଶା, ଚାଁଦି ଏବଂ ପବିତ୍ର କୁଶ ତୀର୍ଥର ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଯଜୁର୍ଵେଦ୍ଯଯର୍ଵ୍ଵଵେଦୀ୮ ଗନ୍ଧଦ୍ଵାରେତି ସଂସ୍ପୃଶେତ୍ । ଶିରଃ କଣ୍ଠଂ ରୋଚନଯା ସର୍ଵତୀର୍ଥୋଦକୈର୍ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୨୧୮.
ଯଜୁର୍ବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା; ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ହଳଦୀ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ନାନ କରିବେ।
ଗୀତଵାଦ୍ଯାଦିନୀର୍ଘୋଷୈଶ୍ଚାମରଵ୍ଯଜନାଦିଭିଃ । ସର୍ଵୌଷଧିମଯଂ କୁମ୍ଭଂ ଧାରଯେଯୁର୍ନୃପାଗ୍ରତଃ ।। ୨୧୮.
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଚାମରା ଓ ବେଣ୍ତା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କୁମ୍ଭକୁ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଧରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାଘ୍ରଚର୍ମ୍ମୋତ୍ତରାଂ ଶଯ୍ଯାମୁପଵିଷ୍ଠଃ ପୁରୋହିତଃ । ମଧୁପର୍କ୍କାଦିକଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପଟ୍ଟବନ୍ଧଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ ।। ୨୧୮.
ପୁରୋହିତ ବାଘ ଚର୍ମ ଦେଇ ଢାକା ଶଯ୍ୟାରେ ବସି, ମଧୁପର୍କ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଇ, ପଟ୍ଟା ବାନ୍ଧିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।
ରାଜ୍ଞୋମୁକୁଟବନ୍ଧଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଷନ୍ମାତ୍ତରଂ ଦଦେତ୍ । ଧ୍ରୁଵାଦ୍ଯୈରିତି ଚ ଵିଶେଦ ଵୃଷଜଂ ଵୃଷଦଂଶଜଂ ।। ୨୧୮.
ରାଜାଙ୍କ ମୁକୁଟ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଛଅ ପଟ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ପରେ ଧ୍ରୁବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ବୃଷ ଓ ବୃଷଦଂଶ ଚର୍ମ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।
ଗାଯତ୍ରୀନିର୍ଵାଣଂ ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଏଵଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ଗାଯତ୍ରୀଞ୍ଚ ଜପେତ୍ସ୍ମରେତ୍ ।୦୧ ଗାଯଞ୍ଚ୍ଛିଷ୍ଯାନ୍ ଯତସ୍ତ୍ରାଯେତ୍ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ(୧) ॥୦୧ ତତଃ ସ୍ମୃତେଯଂ ଗାଯତ୍ରୀ ସାଵିତ୍ରୀଯ ତତୋ ଯତଃ ।୦୨ ପ୍ରକାଶନାତ୍ସା ସଵିତୁର୍ଵାଗ୍ରୂପତ୍ଵାତ୍ସରସ୍ଵତୀ ॥୦୨ ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭର୍ଗସ୍ତେଜୋ ଯତଃ ସ୍ମୃତଂ ।୦୩ ଭା ଦୀପ୍ତାଵିତି ରୂପଂ ହି ଭ୍ରସ୍ଜଃ ପାକେଽଥ ତତ୍ସ୍ମୃତଂ ॥୦୩ ଓଷଧ୍ଯାଦିକଂ ପଚତି ଭ୍ରାଜୃ ଦୀପ୍ତୌ ତଥା ଭଵେତ୍ ।୦୪ ଭର୍ଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରାଜତ ଇତି ବହୁଲଂ ଛନ୍ଦ ଈରିତଂ ॥୦୪ ଵରେଣ୍ଯଂ ସର୍ଵତେଜୋଭ୍ଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵୈ ପରମଂ ପଦଂ ।୦୫ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗକାମୈର୍ଵା ଵରଣୀଯଂ ସଦୈଵ ହି ॥୦୫ ଵୃଣୋତେର୍ଵରଣାର୍ଥତ୍ଵାଜ୍ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାଦିଵର୍ଜିତଂ ।୦୬ ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧମେକଂ ସତ୍ଯନ୍ତଦ୍ଧୀମହୀଶ୍ଵରଂ ॥୦୬ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଧ୍ଯଯେମହି ଵିମୁକ୍ତଯେ ।୦୭ ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିର୍ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗଜ୍ଜନ୍ମାଦିକାରଣଂ ॥୦୭ ଶିଵଂ କେଚିତ୍ପଠନ୍ତି ସ୍ମ ଶକ୍ତିରୂପଂ ପଠନ୍ତି ଚ ।୦୮ କେଚିତ୍ସୂର୍ଯଙ୍କେଚିଦଗ୍ନିଂ ଵେଦଗା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣଃ ॥୦୮ ଟିପ୍ପଣୀ ୧ କାଯାନ୍ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଥୈଵ ଚେତି ଞ.. ଅଗ୍ନ୍ଯାଦିରୂପୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ହି ଵେଦାଦୌ ବ୍ରହ୍ମ ଗୀଯତେ ।୦୯ ତତ୍ପଦଂ ପରମଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦେଵସ୍ଯ ସଵିତୁଃ ସ୍ମୃତଂ ॥୦୯ ମହଦାଜ୍ଯଂ ସୂଯତେ ହି ସ୍ଵଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ହରିଃ ପ୍ରଭୁଃ ।୧୦ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯଃ ଶୀତୋଷ୍ଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ପାଚଯେତ୍ ॥୧୦ ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗାଦିତ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତେ ।୧୧ ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନନ୍ତତଃ ପ୍ରଜାଃ ॥୧୧ ଦଧାତେର୍ଵା ଧୀମହୀତି ମନସା ଧାରଯେମହି ।୧୨ ନୋଽସ୍ମାକଂ ଯଶ୍ଚ ଭର୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଧିଯଃ ॥୧୨ ଚୋଦଯାତ୍ପ୍ରେରଯେଦ୍ବୁଦ୍ଧୀର୍ଭୋକ୍ତୄଣାଂ ସର୍ଵକର୍ମସୁ ।୧୩ ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଵିପାକେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁସୂର୍ଯାଗ୍ନିରୂପଵାନ୍ ॥୧୩ ଈଶ୍ଵରପ୍ରେରିତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵାଶ୍ଵଭ୍ରମେଵ ଵା ।୧୪ ଈଶାଵାସ୍ଯମିଦଂ ସର୍ଵଂ ମହଦାଦିଜଗଦ୍ଧରିଃ ॥୧୪ ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ଯୈଃ କ୍ରୀଡତେ ଦେଵୋ ଯୋଽହଂ ସ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଭୁଃ ।୧୫ ଆଦିତ୍ଯାନ୍ତର୍ଗତଂ ଯଚ୍ଚ ଭର୍ଗାଖ୍ଯଂ ଵୈ ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ ॥୧୫ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଵିନାଶାଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଧସ୍ଯ ଚ ।୧୬ ଧ୍ଯାନେନ ପୁରୁଷୋଽଯଞ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲେ ॥୧୬ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସଦସି ଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯତ୍ପରମଂ ପଦଂ ।୧୭ ଦେଵସ୍ଯ ସଵିତୁର୍ଭର୍ଗୋ ଵରେଣ୍ଯଂ ହି ତୁରୀଯକଂ ॥୧୭ ଦେହାଦିଜାଗ୍ରଦାବ୍ରହ୍ମ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଧୀମହି ।୧୮ ଯୋଽସାଵାଦିତ୍ଯପୁରୁଷଃ ସୋଽସାଵହମନନ୍ତ ଓଂ ॥୧୮ ଜ୍ଞାନାନି ଶୁଭକର୍ମାଦୀନ୍ ପ୍ରଵର୍ତଯତି ଯଃ ସଦା
ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ଏଭଳି ସନ୍ଧ୍ୟା ବିଧି କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଓ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ଶିଷ୍ୟ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସାବିତ୍ରୀ ବୋଲାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରୁ ଏହି ମହିମା ଆସିଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଏହି ଜ୍ୟୋତି ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଭର୍ଗ ତେଜ ରୂପରେ ପରିଚିତ। 'ଭା' ଅର୍ଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, 'ଭ୍ରସ୍ଜ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପାକ କରିବା। ଏହି ତେଜ ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପାକ କରେ, ଭାର୍ଗ ଅର୍ଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା। ଚନ୍ଦସ୍ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। 'ବରେଣ୍ୟ' ଅର୍ଥ ସମସ୍ତ ତେଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମ ପଦ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ସଦା ଏହାକୁ ଚୟନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ଏହି ପରମେଶ୍ୱର ସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଏକମାତ୍ର। ମୁଁ 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ' ଏହି ପରମ ଜ୍ୟୋତିର ଧ୍ୟାନ କରେ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ। ଏହି ଜ୍ୟୋତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ। କେହି ଏହାକୁ ଶିବ, କେହି ଶକ୍ତି, କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, କେହି ଅଗ୍ନି ବୋଲି ପଢ଼ନ୍ତି। ବେଦ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଆଦିରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ସବିତା ଦେବତାର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଜ୍ୟୋତି ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହରି ଏହି ଜ୍ୟୋତିର ମାଲିକ। ବର୍ଷା, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ। ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କଲେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। 'ଧୀମହି' ଅର୍ଥ ମନରେ ଧାରଣ କରିବା। ଏହି ଭର୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉ। ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଭୋଗକୁ ପ୍ରେରଣା କରନ୍ତୁ। ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦୃଷ୍ଟ ଫଳରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ରୂପରେ ରହନ୍ତି। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ସ୍ୱର୍ଗ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦେବତା ଖେଳନ୍ତି, ମୁଁ ସେଇ ପୁରୁଷ ପ୍ରଭୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଭର୍ଗ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ୟ ଚିତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ଅଟୁଟ। ଦେବତା ସବିତାଙ୍କ ଭର୍ଗ ବରେଣ୍ୟ ତୁରୀୟ ପଦ ଅଟୁଟ। ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ସେ ମୁଁ, ଅନନ୍ତ, ଓଁ। ଯିଏ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଭ କର୍ମରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ।
ଗାଯତ୍ରୀନିର୍ଵାଣଂ ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତିଂ ଶିଵଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଯୋଗମାପ୍ତଵାନ୍ ।୨୧୭.୦୦୧ ନିର୍ଵାଣଂ(୧) ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵସିଷ୍ଠୋଽନ୍ଯଶ୍ଚ ଶଙ୍କରାତ୍(୨) ॥୨୧୭.୦୦୧ ନମଃ କନକଲିଙ୍ଗାଯ(୩) ଵେଦଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୦୨ ନମଃ ପରମଲିଙ୍ଗାଯ(୪) ଵ୍ଯୋମଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ॥୨୧୭.୦୦୨ ନମଃ ସହସ୍ରଲିଙ୍ଗାଯ ଵହ୍ନିଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୦୩ ନମଃ ପୁରାଣଲିଙ୍ଗାଯ ଶ୍ରୁତିଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ॥୨୧୭.୦୦୩ ନମଃ ପାତାଲଲିଙ୍ଗାଯ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୦୪ ନମୋ ରହସ୍ଯଲିଙ୍ଗାଯ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପୋର୍ଧଲିଙ୍ଗିନେ ॥୨୧୭.୦୦୪ ନମଃ ସର୍ଵାତ୍ମଲିଙ୍ଗାଯ ସର୍ଵଲୋକାଙ୍ଗଲିଙ୍ଗିନେ ।୨୧୭.୦୦୫ ନମସ୍ତ୍ଵଵ୍ଯକ୍ତଲିଙ୍ଗାଯ ବୁଦ୍ଧିଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ॥୨୧୭.୦୦୫ ନମୋଽହଙ୍କାରକିଙ୍ଗାଯ ଭୂତଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୦୬ ନମ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଲିଙ୍ଗାଯ ନମସ୍ତନ୍ମାତ୍ରଲିଙ୍ଗିନେ ॥୨୧୭.୦୦୬ ନମଃ ପୁରୁଷଲିଙ୍ଗାଯ ଭାଵଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୦୭ ଟିପ୍ପଣୀ ୧ ନିର୍ମଲମିତି ଖ.. ୨ ଵଶିଷ୍ତୋପ୍ଯେଵ ଶଙ୍କରାଦିତି ଖ.. , ଘ.. ଚ ୩ କମଲଲିଙ୍ଗାଯେତି ଟ.. ୪ ନମଃ ପଵନଲିଙ୍ଗାଯେତି ଖ.. , ଗ.. , ଘ.. , ଙ.. , ଟ.. ଚ ନମୋ ରଜୋର୍ଧଲିଙ୍ଗାଯ ସତ୍ତ୍ଵଲିଙ୍ଗାଯ(୧) ଵୈ ନମଃ(୨) ॥୨୧୭.୦୦୭ ନମସ୍ତେ ଭଵଲିଙ୍ଗାଯ ନମସ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଲିଙ୍ଗିନେ ।୨୧୭.୦୦୮ ନମୋଽନାଗତଲିଙ୍ଗାଯ ତେଜୋଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ॥୨୧୭.୦୦୮ ନମୋ ଵାଯୂର୍ଧ୍ଵଲିଙ୍ଗାଯ(୩) ଶ୍ରୁତିଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୦୯ ନମସ୍ତେଽଥର୍ଵଲିଙ୍ଗାଯ ସାମଲିଙ୍ଗାଯ(୪) ଵୈ ନମଃ ॥୨୧୭.୦୦୯ ନମୋ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗଲିଙ୍ଗାଯ ଯଜ୍ଞଲିଙ୍ଗାଯ ଵୈ ନମଃ ।୨୧୭.୦୧୦ ନମସ୍ତେ ତତ୍ତ୍ଵଲିଙ୍ଗାଯ ଦେଵାନୁଗତଲିଙ୍ଗିନେ(୫) ॥୨୧୭.୦୧୦ ଦିଶ ନଃ ପରମଂ ଯୋଗମପତ୍ଯଂ ମତ୍ସମନ୍ତଥା ।୨୧୭.୦୧୧ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈଵାକ୍ଷଯଂ ଦେଵ ଶମଞ୍ଚୈଵ ପରଂ ଵିଭୋ(୬) ॥୨୧୭.୦୧୧ ଅକ୍ଷଯନ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ଵଂଶସ୍ଯ ଧର୍ମେ ଚ ମତିମକ୍ଷଯାଂ ।୨୧୭.୦୧୨ ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵସିଷ୍ଠେନ ସ୍ତୁତଃ ଶମ୍ଭୁସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ଶ୍ରୀପର୍ଵତେ ପୁରା ॥୨୧୭.୦୧୨ ଵସିଷ୍ଠାଯ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ
ଅଗ୍ନି କହିଲେ— ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି, ମୁଁ ଯୋଗ ଲାଭ କରିଥିଲି। ଏହି ନିର୍ବାଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏହିପରି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ବେଦ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଆକାଶ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହଜାର ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନି ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପୁରାତନ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତି ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ପାତାଳ ଲିଙ୍ଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଗୁପ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ରୂପ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅଦୃଶ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ଅହଂକାର ଲିଙ୍ଗ ଓ ଭୂତ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଭାବ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ରଜ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ଭାବ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତିନି ଗୁଣ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆସନ୍ତା କାଳର ଲିଙ୍ଗ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ବାୟୁ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତି ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅଥର୍ବ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସାମ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ଯଜ୍ଞ ଅଙ୍ଗ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଯଜ୍ଞ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତତ୍ତ୍ୱ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗତ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ଦିଅ, ଆମ ପରିବାରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିଅ। ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଦିଅ। ଆମ ବଂଶ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ, ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ମତି ଦିଅ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ— ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ପାଇ ଶମ୍ଭୁ ଶ୍ରୀପର୍ବତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।