ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଉତ୍ତିଷ୍ଠେତି ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଶଯ୍ଯାଯା ମଣ୍ଡିକାଂ ତଥା। ଶ୍ରୀସୂକ୍ତେନ ଚଶଯ୍ଯାଯାଂ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ଶକଲୀକୃତିଃ

‘ଉଠ’ ବୋଲି କହି ଶୟ୍ୟାକୁ ଉଠାଇବା ଓ ଶୟ୍ୟାର ଆବରଣକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ। ଶୟ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ପଠି ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭାଜନ କରିବା ଦରକାର।

ଅତୋ ଦେଵେତି ସୂକ୍ତେନ ପ୍ରନିମାଂ ପିଣ୍ଡିକାଂ ତଥା। ଶ୍ରୀସୂକ୍ତେନ ଚ ଶଯ୍ଯାଯାଂ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ଶକଲୀକୃତିଃ

‘ଅତୋ ଦେବ’ ସୂକ୍ତ ପଠି ପିଣ୍ଡିକାରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଓ ଶୟ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ପଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭାଜନ କରିବା ଉଚିତ।

ମୃଗରାଜଂ ଵୃଷଂ ନାଗଂ ଵ୍ଯଜନଂ କଲଶଂ ତଥା। ଵୈଜଯନ୍ତତୀଂ ତଥା ଭେରୀଂ ଦୀପମିତ୍ଯଷ୍ଟମଙ୍ଗଲମ୍

ସିଂହ, ବୃଷ, ନାଗ, ବାହୁଡି, ଘଟ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ପତାକା, ଢୋଳ ଓ ଦୀପ—ଏହି ଅଠଟି ଶୁଭ ଉପକରଣ।

ଦର୍ଶଯେଦଶ୍ଵସୂକ୍ତେନ ପାଦଦେଶେ ତ୍ରିପାଦିତି। ଉଖାଂ ପିଧାନକଂ ପାତ୍ରମମ୍ବିକାଂ ଦର୍ଵ୍ଵିକାଂ ଦଦେତ୍

ଅଶ୍ୱ ସୂକ୍ତ ପଠି ଅଶ୍ୱକୁ ପାଦଦେଶରେ ଦେଖାଇବା, ‘ତ୍ରିପାଦ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା; ଉଖା, ଢାକଣା, ପାତ୍ର, ଅମ୍ବିକା ଓ ଦର୍ବିକା ଦେବା ଉଚିତ।

ମୁଷଲୋଲୂଖଲଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଲାଂ କମ୍ମାର୍ଜନୀଂ ତଥା। ତଥା ବୋଜନଭାଣ୍ଡାନି ଗୃହୋପକରଣାନି ଚ

ମୁଷଳ, ଉଲୁଖଳ, ଶିଳା, କମ୍ମାରଜନୀ, ଭୋଜନ ପାତ୍ର ଓ ଘର ଉପକରଣ ଦେବା ଉଚିତ।

ଶିରୋଦେଶେ ଚ ନିଦ୍ରାଖ୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ରରତ୍ନଯୁତଂ ଘଟମ୍। ଖଣଡଖାଦ୍ଯୈଃ ପୂରଯିତ୍ଵା ସ୍ନପନସ୍ଯ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ

ଶିରଦେଶରେ ନିଦ୍ରା ନାମକ ଚିକା, ଜାମା ଓ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଖଣ୍ଡ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା; ଏହି ନିୟମକୁ ସ୍ନାନ ବିଧି ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ହରେଃ ସାନ୍ନିଧ୍ଯକରଣମଧିଵାସନମୁଚ୍ଯତେ ।୫୯.୦୦୧ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଗଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଆତ୍ମାନଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଂ ॥୫୯.୦୦୧ ଓଂକାରେଣ ସମାଯୋଜ୍ଯ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିମଭିମାନିନୀଂ(୧) ।୫୯.୦୦୨ ନିଃସାର୍ଯାତ୍ମୈକତାଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵସ୍ମିନ୍(୨) ସର୍ଵଗତେ ଵିଭୌ ॥୫୯.୦୦୨ ଯୋଜଯେନ୍ମରୁତାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ ଵହ୍ନିବୀଜେନ ଦୀପଯେତ୍ ।୫୯.୦୦୩ ସଂହରେଦ୍ଵାଯୁନା ଚାଗ୍ନିଂ ଵାଯୁମାକାଶତୋ ନଯେତ୍ ॥୫୯.୦୦୩ ଅଧିଭୂତାଦିଦେଵୈସ୍ତୁ ସାଧ୍ଯାଖ୍ଯୈର୍ଵିଭଵୈଃ(୧) ସହ ।୫୯.୦୦୪ ତନ୍ମାତ୍ରପାତ୍ରକାନ୍ କୃତ୍ଵା ସଂହରେତ୍ତତ୍କ୍ରମାଦ୍ବୁଧଃ ॥୫୯.୦୦୪ ଆକାଶଂ ମନସାହତ୍ଯ ମନୋହଙ୍କରଣେ କୁରୁ(୨) ।୫୯.୦୦୫ ଅହଙ୍କାରଞ୍ଚ ମହତି ତଞ୍ଚାପ୍ଯଵ୍ଯାକୃତେ ନଯେତ୍ ॥୫୯.୦୦୫ ଅଵ୍ଯାକୃତଂ ଜ୍ଞାନରୂପେ ଵାସୁଦେଵଃ ସ ଈରିତଃ(୩) ।୫୯.୦୦୬ ସ ତାମଵ୍ଯାକୃତିଂ ମାଯାମଭ୍ଯଷ୍ଟ ସିସୃକ୍ଷଯା ॥୫୯.୦୦୬ ସଙ୍କର୍ଷଣଂ ସଂ ଶବ୍ଦାତ୍ମା ସ୍ପର୍ଶାଖ୍ଯମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।୫୯.୦୦୭ କ୍ଷୋଭ୍ଯ ମାଯାଂ ସ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଂ ତେଜୋରୂପଂ ସ ଚାସୃଜତ୍ ॥୫୯.୦୦୭ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ରସମାତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଗନ୍ଧରୂପକଂ ।୫୯.୦୦୮ ଅନିରୁଦ୍ଧଃ ସ ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଅପ ଆଦୌ ସସର୍ଜ ହ ॥୫୯.୦୦୮ ତସ୍ମିନ୍ ହିରଣ୍ମଯଞ୍ଚାଣ୍ଡଂ ସୋଽସୃଜତ୍ପଞ୍ଚଭୂତଵତ୍ ।୫୯.୦୦୯ ତସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କ୍ରାମିତେ ଜୀଵେ(୪) ଶକ୍ତିରାତ୍ମୋପସଂହୃତା ॥୫୯.୦୦୯ ପ୍ରାଣୋ ଜୀଵେନ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵୃତ୍ତିମାନିତି ଶବ୍ଦ୍ଯତେ ।୫୯.୦୧୦ ଜୀଵୋଵ୍ଯାହୃତିସଞ୍ଜ୍ଞସ୍ତୁ ପ୍ରାଣେଷ୍ଵାଧ୍ଯାତ୍ମିକଃ ସ୍ମୃତଃ ॥୫୯.୦୧୦ ପ୍ରାଣୈର୍ଯୁକ୍ତା ତତୋ ବୁଦ୍ଧିଃ ସଞ୍ଜାତା ଚାଷ୍ଟମୂର୍ତିକୀ(୫) ।୫୯.୦୧୧ ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ଜଜ୍ଞେ ମନସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ ॥୫୯.୦୧୧ ଅର୍ଥାଃ ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ ପଞ୍ଚ ସଙ୍କଲ୍ପାଦିଯୁତାସ୍ତତଃ ।୫୯.୦୧୨ ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧ ଇତି ସ୍ମୃତା ॥୫୯.୦୧୨ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଯୁତାନ୍ଯେତୈରାରବ୍ଧାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ ।୫୯.୦୧୩ ତ୍ଵକ୍ଶ୍ରୋତ୍ରଘ୍ରାଣଚକ୍ଷୂଂଷି ଜିହ୍ଵାବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ ॥୫୯.୦୧୩ ପାଦୌ ପାଯୁଃସ୍ତଥା ପାଣୀ ଵାଗୁପସ୍ଥଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।୫୯.୦୧୪ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚୈତାନି ପଞ୍ଚଭୂତାନ୍ଯତଃ ଶୃଣୁ ॥୫୯.୦୧୪ ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା ।୫୯.୦୧୫ ସ୍ଥୂଲମେଭିଃ ଶରୀରନ୍ତୁ ସର୍ଵାଧାରଂ ପ୍ରଜାଯତେ ॥୫୯.୦୧୫ ଏତେଷାଂ ଵାଚକା ମନ୍ତ୍ରା ନ୍ଯାସାଯୋଚ୍ଯନ୍ତ ଉତ୍ତମାଃ ।୫୯.୦୧୬ ଜୀଵଭୂତଂ ମକାରନ୍ତୁ ଦେଵସ୍ଯ(୧) ଵ୍ଯାପକଂ ନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୧୬ ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ଵଂ ଭକାରନ୍ତୁ ଜୀଵୋପାଧିଗତଂ ନ୍ଯସେତ୍ ।୫୯.୦୧୭ ହୃଦଯସ୍ଥଂ ବକାରନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵଂ ନ୍ଯସେଦ୍ବୁଧଃ ॥୫୯.୦୧୭ ଫକାରମପି ତତ୍ରୈଵ ଅହଙ୍କାରମଯଂ ନ୍ଯସେତ୍ ।୫୯.୦୧୮ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ପକାରନ୍ତୁ ନ୍ଯସେତ୍ସଙ୍କଲ୍ପସମ୍ଭଵଂ ॥୫୯.୦୧୮ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରତତ୍ତ୍ଵନ୍ତୁ ନକାରଂ ମସ୍ତକେ ନ୍ଯସେତ୍ ।୫୯.୦୧୯ ସ୍ପର୍ଶାତ୍ମକଂ ଧକାରନ୍ତୁ ଵକ୍ତ୍ରଦେଶେ ତୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୧୯ ଦକାରଂ ରୂପତତ୍ତ୍ଵନ୍ତୁ ହୃଦ୍ଦେଶେ ଵିନିଵେଶଯେତ୍(୨) ।୫୯.୦୨୦ ଥକାରଂ ଵସ୍ତିଦେଶେ ତୁ ରସତନ୍ମାତ୍ରକଂ ନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୨୦ ତକାରଂ ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଙ୍ଘଯୋର୍ଵିନିଵେଶଯେତ୍ ।୫୯.୦୨୧ ଣକାରଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଢକାରଂ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତ୍ଵଚି ॥୫୯.୦୨୧ ଡକାରଂ ନେତ୍ରଯୁଗ୍ମେ ତୁ ରସନାଯାଂ ଠକାରକଂ ।୫୯.୦୨୨ ଟକାରଂ ନାସିକାଯାନ୍ତୁ ଞକାରଂ ଵାଚି ଵିନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୨୨ ଝକାରଂ କରଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ପାଣିତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ ।୫୯.୦୨୩ ଜକାରଂ ପଦଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଛଂ ପାଯୌ ଚମୁପସ୍ଥକେ ॥୫୯.୦୨୩ ଵିନ୍ଯସେତ୍ପୃଥିଵୀତତ୍ତ୍ଵଂ ଙକାରଂ ପାଦଯୁଗ୍ମକେ ।୫୯.୦୨୪ ଵସ୍ତୌ ଘକାରଂ ଗଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତୈଜସଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୨୪ ଖକାରଂ ଵାଯୁତତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ନାସିକାଯାଂ ନିଵେଶଯେତ୍ ।୫୯.୦୨୫ କକାରଂ ଵିନ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଖତତ୍ତ୍ଵଂ ମସ୍ତକେ ବୁଧଃ ॥୫୯.୦୨୫ ହୃତ୍ପୁଣ୍ଡରୀକେ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଯକାରଂ ସୂର୍ଯଦୈଵତଂ ।୫୯.୦୨୬ ଦ୍ଵାସପ୍ତତିସହସ୍ରାଣି ହୃଦଯାଦଭିନିଃସୃତାଃ ॥୫୯.୦୨୬ କଲାଷୋଡଶସଂଯୁକ୍ତଂ ମକାରଂ ତତ୍ର ଵିନ୍ଯସେତ୍ ।୫୯.୦୨୭ ତନ୍ମଧ୍ଯେ ଚିନ୍ତଯେନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ଵିନ୍ଦୁଂ ଵହ୍ନେସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲଂ ॥୫୯.୦୨୭ ହକାରଂ(୧) ଵିନ୍ଯସେତ୍ତତ୍ର ପ୍ରଣଵେନ ସୁରୋତ୍ତମଃ ।୫୯.୦୨୮ ଓଂ ଆଂ ପରମେଷ୍ଠ୍ଯାତ୍ମନେ ଆଂ ନମଃ ପୁରୁଷାତ୍ମନେ ॥୫୯.୦୨୮ ଓଂ ଵାଂ ମନୋନିଵୃତ୍ତ୍ଯାତ୍ମନେ ନାଞ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ ।୫୯.୦୨୯ ଓଂ ଵଂ ନମଃ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତଯଃ(୨) ॥୫୯.୦୨୯ ସ୍ଥାନେ ତୁ ପ୍ରଥମା ଯୋଜ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ଆସନେ ମତା ।୫୯.୦୩୦ ତୃତୀଯା ଶଯନେ ତଦ୍ଵଚ୍ଚତୁର୍ଥୀ ପାନକର୍ମଣି(୩) ॥୫୯.୦୩୦ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଚାଯାଂ(୪) ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚୋପନିଷଦଃ ସ୍ମୃତାଃ ।୫୯.୦୩୧ ହୂଙ୍କାରଂ(୫) ଵିନ୍ଯସେନ୍ମଧ୍ଯେ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରମଯଂ ହରିଂ ॥୫୯.୦୩୧ ଯାଂ ମୂର୍ତିଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍ତସ୍ମାତ୍(୬) ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ନ୍ଯସେତ୍ତତଃ ।୫୯.୦୩୨ ଓଂ ନମୋ ଭଗଵତେ ଵାସୁଦେଵାଯ ମୂଲକଂ ॥୫୯.୦୩୨ ଶିରୋଘ୍ରାଣଲଲାଟେଷୁ ମୁଖକଣ୍ଠହୃଦି କ୍ରମାତ୍ ।୫୯.୦୩୩ ଭୁଜଯୋର୍ଜଙ୍ଘଯୋରଙ୍ଘ୍ଯ୍ରୋଃ କେଶଵଂ ଶିରସି ନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୩୩ ନାରାଯଣଂ ନ୍ଯସେଦ୍ଵକ୍ତ୍ରେ ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ମାଧଵଂ ନ୍ଯସେତ୍ ।୫୯.୦୩୪ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ଭୁଜଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଚ ହୃଦଯେ ନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୩୪ ମଧୁସୂଦନକଂ ପୃଷ୍ଠେ ଵାମନଂ ଜଠରେ ନ୍ଯସେତ୍ ।୫୯.୦୩୫ କକ୍ଷ୍ଯାନ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଜଙ୍ଘାଯାଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ନ୍ଯସେତ୍ ॥୫୯.୦୩୫ ହୃଷୀକେଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ପଦ୍ମନାଭଂ ତୁ ଗୁଲ୍ଫକେ ।୫୯.୦୩୬ ଦାମୋଦରଂ ପାଦଯୋଶ୍ଚ ହୃଦଯାଦିଷଡଙ୍ଗକଂ ॥୫୯.୦୩୬ ଏତତ୍ସାଧାରଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାଦିର୍ମୂର୍ତେସ୍ତୁ ସତ୍ତମ ।୫୯.୦୩୭ ଅଥଵା ଯସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ସ୍ଥାପନଂ ଭଵେତ୍ ॥୫୯.୦୩୭ ତସ୍ଯୈଵ ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ସଜୀଵକରଣଂ ଭଵେତ୍ ।୫୯.୦୩୮ ଯସ୍ଯା ମୂର୍ତେସ୍ତୁ ଯନ୍ନାମ ତସ୍ଯାଦ୍ଯଂ ଚାକ୍ଷରଂ ଚ ଯତ୍ ॥୫୯.୦୩୮ ତତ୍ସ୍ଵୈରୈର୍ଦ୍ଵାଦଶୈର୍ଭେଦ୍ଯ ହ୍ଯଙ୍ଗାନି ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ ।୫୯.୦୩୯ ହୃଦଯାଦୀନି ଦେଵେଶ ମୂଲଞ୍ଚ ଦଶମାକ୍ଷରଂ ॥୫୯.୦୩୯ ଯଥା ଦେଵେ ତଥା ଦେହେ(୧) ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ ।୫୯.୦୪୦ ଚକ୍ରାବ୍ଜମଣ୍ଦଲେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଯଜେଦ୍ଗନ୍ଧାଦିନା ତଥା(୨) ॥୫୯.୦୪୦ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଚାସନଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସଗାତ୍ରଂ(୩) ସପରିଚ୍ଛଦଂ ।୫୯.୦୪୧ ଶୁଭଞ୍ଚକ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ହ୍ଯୁପରିଷ୍ଟାଦ୍ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥୫୯.୦୪୧ ତ୍ରିନାଭିଚକ୍ରଂ ଦ୍ଵିନେମି ସ୍ଵରୈସ୍ତଚ୍ଚ ସମନ୍ଵିତଂ ।୫୯.୦୪୨ ପୃଷ୍ଠଦେଶେ ତତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯାଦୀନ୍ନିଵେଶଯେତ୍ ॥୫୯.୦୪୨ ପୂଜଯେଦାରକାଗ୍ରେଷୁ(୪) ସୂର୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଧା ପୁନଃ ।୫୯.୦୪୩ କଲାଷୋଡଶସଂଯୁକ୍ତଂ ସୋମନ୍ତତ୍ର ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥୫୯.୦୪୩ ସବଲଂ ତ୍ରିତଯଂ ନାଭୌ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଦେଶିକୋତ୍ତମଃ ।୫୯.୦୪୪ ପଦ୍ମଞ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶଦଲଂ ପଦ୍ମମଧ୍ଯେ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥୫୯.୦୪୪ ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୌରୁଷୀଂ ଶକ୍ତିଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଚ ଦିଶିକଃ(୧) ।୫୯.୦୪୫ ପ୍ରତିମାଯାଂ ହରିଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ତତ୍ର ତଂ ପୂଜଯେତ୍ସୁରାନ୍(୨) ॥୫୯.୦୪୫ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିଃ ସମ୍ଯକ୍ସାଙ୍ଗଂ ସାଵରଣଂ କ୍ରମାତ୍ ।୫୯.୦୪୬ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଵୀଜୈସ୍ତୁ କେଶଵାଦୀନ୍ ସମର୍ଚଯେତ୍ ॥୫୯.୦୪୬ ଦ୍ଵାଦଶାରେ ମଣ୍ଡଲେ ତୁ ଲୌକପାଲାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍ ।୫୯.୦୪୭ ପ୍ରତିମାମର୍ଚଯେତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିର୍ଦ୍ଵିଜଃ ॥୫୯.୦୪୭ ପୌରୁଷେଣ ତୁ ସୂକ୍ତେନ ଶ୍ରିଯାଃ ସୂକ୍ତେନ ପିଣ୍ଡିକାଂ ।୫୯.୦୪୮ ଜନନାଦିକ୍ରମାତ୍ପଶ୍ଚାଜ୍ଜନଯେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନଲଂ ॥୫୯.୦୪୮ ହୁତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ହୁତମିତି କୁଣ୍ଡେଗ୍ନିଂ ପ୍ରଣଯେଦ୍ବୁଧଃ ।୫୯.୦୪୯ ଅଗ୍ନିପ୍ରଣଯନେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵମଗ୍ନେ ହ୍ଯଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ ॥୫୯.୦୪୯ ଦକ୍ଷିଣେଗ୍ନିଂ ହୁତମିତି କୁଣ୍ଡେଗ୍ନିଂ ପ୍ରଣଯେଦ୍ବୁଧଃ ।୫୯.୦୫୦ ଅଗ୍ନିମଗ୍ନୀତି ପୂର୍ଵେ ତୁ କୁଣ୍ଡେଗ୍ନିଂ ପ୍ରଣଯେଦ୍ବୁଧଃ ॥୫୯.୦୫୦ ଉତ୍ତରେ ପ୍ରଣଯେଦଗ୍ନିମଗ୍ନିମଗ୍ନୀ ହଵାମହେ ।୫୯.୦୫୧ ଅଗ୍ନିପ୍ରଣଯନେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵମଗ୍ନେ ହ୍ଯଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ ॥୫୯.୦୫୧ ପଲାଶସମିଧାନାନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରସହସ୍ରକଂ ।୫୯.୦୫୨ କୁଣ୍ଡେ କୁଣ୍ଡେ ହୋମଯେଚ୍ଚ ଵ୍ରୀହୀନ୍ ଵେଦାଦିକୈସ୍ତଥା ॥୫୯.୦୫୨ ସାଜ୍ଯାଂସ୍ତିଲାନ୍ ଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଵୈ ଘୃତଂ ।୫୯.୦୫୩ କୁର୍ଯାତ୍ତତଃ ଶାନ୍ତିହୋମଂ ମଧୁରତ୍ରିତଯେନ ଚ ॥୫୯.୦୫୩ ଦ୍ଵାଦଶାର୍ଣୈଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ପାଦୌ ନାଭିଂ ହୃନ୍ମସ୍ତକଂ ତତଃ ।୫୯.୦୫୪ ଘୃତଂ ଦଧି ପଯୋ ହୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଶେନ୍ମୂର୍ଧନ୍ଯଥୋ ତତଃ ॥୫୯.୦୫୪ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିରୋନାଭିପାଦାଂଶ୍ଚତସ୍ରଃ ସ୍ଥାପଯେନ୍ନଦୀଃ(୧) ।୫୯.୦୫୫ ଗଙ୍ଗା ଚ ଯମୁନା ଗୋଦା କ୍ରମାନ୍ନାମ୍ନା ସରସ୍ଵତୀ ॥୫୯.୦୫୫ ଦହେତ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁଗାଯତ୍ର୍ଯା ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଶ୍ରପଯେଚ୍ଚରୁଂ ।୫୯.୦୫୬ ହୋମଯେଚ୍ଚ ବଲିଂ ଦଦ୍ଯାଦୁତ୍ତରେ ଭୋଜଯେଦ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ ॥୫୯.୦୫୬ ସାମାଧିପାନାଂ ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ହେମଗାଂ ଗୁରଵେ ଦଦେତ୍ ।୫୯.୦୫୭ ଦିକ୍ପତିଭ୍ଯୋ ବଲିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଜାଗରଂ ।୫୯.୦୫୭ ବ୍ରହ୍ମଗୀତାଦିଶବ୍ଦେନ ସର୍ଵଭାଗଧିଵାସନାତ୍ ॥୫୯.୦୫୭ ଇତ୍ଯାଦିମହାପୁରାଣେ ଆଗ୍ନେଯେ ଅଧିଵାସନଂ ନାମ ଊନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ ଭଗଵାନୁଵାଚ ହରେଃ ସାନ୍ନିଧ୍ଯକରଣମଧିଵାସନମୁଚ୍ଯତେ। ସର୍ଵ୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଗଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଆତ୍ମାନଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍

ଓଂକାରେଣ ସମାଯୋଜ୍ଯ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିମଭିମାନିନୀମ୍ । ନିଃ ସାର୍ଯ୍ଯାତ୍ମୈକତାଂ କୃତ୍ଵାସ୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵଗତେ ଵିଭୌ

‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଶକ୍ତିକୁ ଏକତା କରି, ଆତ୍ମାର ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ସ୍ଥାପନ କରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଏକତା କରିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜଯେଃ ମରୁତା ପୃଥ୍ଵୀଂ ଵହ୍ନିବୀଜେନ ପୀପଯେତ୍। ସଂହରେଦ୍ଵାଯୁନା ଚାଗ୍ନିଂ ଵାଯୁମାକାଶତୋ ନଯେତ୍

ପୃଥିବୀକୁ ବାୟୁ ସହିତ ଏକତା କରିବା, ଅଗ୍ନି ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳନ କରିବା; ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶମ କରିବା, ବାୟୁକୁ ଆକାଶରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ।

ଅଧିଭୂତାଦିଦେଵୈସ୍ତୁ ସାଧ୍ଯାଖ୍ଯୈଵିଭଵୈଃ। ସହ। ତନ୍ମାତ୍ରପାତ୍ରକାନ୍ କୃତ୍ଵା ସଂହରେତ୍ତତ୍ କ୍ରମାଦ୍ ବୁଧଃ

ସାଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଭୂତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ତିଆରି କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶମ କରିବା ଉଚିତ।

ଆକାଶଂ ମନସାହ୍ତ୍ଯ ମନୋହଙ୍କରଣେ କୁରୁ । ଅହଙ୍କାରଞ୍ଚ ମହତି ତଞ୍ଚାପ୍ଯଵ୍ଯାକୃତେ ନଯେତ୍

ମନ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ଏକତା କରିବା; ଅହଂକାରକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟାକୃତରେ ଏକତା କରିବା ଉଚିତ।

ଅଵ୍ଯାକୃତଂ ଜ୍ଞାନରୂପେ ଵାସୁଦେଵଃ ସ ଈରିତଃ। ସ ତାମଵ୍ଯାକୃତି ମାଯାମଵଷ୍ଟବ୍ଯ ସିସୃକ୍ଷଯା

ଅବ୍ୟାକୃତ ଜ୍ଞାନ ରୂପରେ ଵାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ଅବ୍ୟାକୃତ ମାୟାକୁ ଧରି ରଖିଥାନ୍ତି।

ସଙ୍କର୍ଷଣଂ ସ ଶଵ୍ଦାତ୍ମା ସ୍ପର୍ଶାଖ୍ଯମସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ। କ୍ଷୋଭ୍ଯ ମାଯାଂ ସ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଂ ତେଜୋରୁପଂ ସ ଚାସୃଜତ୍

ପ୍ରଭୁ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ମାୟାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ତେଜ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ରସମାତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଗନ୍ଧରୂପକମ୍। ଅନିରୁଦ୍ଧଃ ସ ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଅପ ଆଦୌ ସସର୍ଜ ଚହ

ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଅନିରୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତସ୍ମିନ୍ ହିରଣ୍ମଯଞ୍ଚାଣ୍ଡଂ ସୋଽସୃଜତ୍ ପଞ୍ଚଭୂତଵଦ୍। ତସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କ୍ରାମିତେ ଜୀଵ ଶକ୍ତିରାତ୍ମୋପସଂହୃତା

ସେଥିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଡିଉଁ ତିଆରି କଲେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଭଳି; ଏହାରେ ଜୀବ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା।

ପ୍ରାଣୋ ଜୀଵେନ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵୃତ୍ତିମାନିତି ଶବ୍ଦ୍ଯତେ। ଜୀଵୋ ଵ୍ଯାହୃତିସଞ୍ଜ୍ଞସ୍ତୁ ପ୍ରାଣେଷ୍ଵାଧ୍ଯାତ୍ମିକଃ ସ୍ମୃତଃ

ପ୍ରାଣ ଜୀବ ସହିତ ଏକତା ହେଲେ ‘କ୍ରିୟାଶୀଳ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଜୀବକୁ ବ୍ୟାହୃତି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ପ୍ରାଣୈର୍ଯୁକ୍ତା ତତୋ ବୁଦ୍ଧିଃ ସଞ୍ଜାତା ଚାଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିକା । ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ଜଜ୍ଞେ ମନସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ

ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକୃତ ହେଇ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛି; ଏହାରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ତାହାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅର୍ଥାଃ ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ ପଞ୍ଚ ସଙ୍କଲ୍ପାଦିଯୁତାସ୍ତତଃ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧ ଇତି ସ୍ମୃତାଃ

ପାଞ୍ଚଟି ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଥିଲା; ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି — ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଶ୍ୟ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ।

ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଯୁତାନ୍ଯେତୈରାରବ୍ଧାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ। ତ୍ଵକ୍‌ଶ୍ରୋତ୍ରଘ୍ରାଣଚକ୍ଷୂଂଷି ଜିହ୍ଵାବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ

ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡିକର ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି — ଚମ୍ମ, କାନ, ନାକ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା ଓ ବୁଦ୍ଧି।

ପାଦୌ ପାଯୁସ୍ତଥା ପାଣୀ ଵାଗୁପସ୍ଥଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ। କର୍ମ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚୈତାନି ପଞ୍ଚଭୂତାନ୍ଯତଃ ଶ୍ରୃଣୁ

ପାଦ, ପାୟୁ, ହାତ, ବାକ୍ ଓ ଉପସ୍ଥ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଏବେ ପାଞ୍ଚଟି ଭୂତ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା। ସ୍ଥୂଲମେଭିଃ ଶରୀରନ୍ତୁ ସର୍ଵାଧାରଂ ପ୍ରଜାଯତେ

ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କର ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ଵଂ ଭକାରନ୍ତୁ ଜୀଵୋପାଧିଗତଂ ନ୍ଯସେତ୍। ହୃଦଯସ୍ଥଂ ବକାରନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵଂ ନ୍ଯସେଦ୍ ବୁଧଃ

ପ୍ରାଣ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ଭ' ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ଜୀବ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ବ' ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ବିଦ୍ୱାନ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଫକାରମପି ତତ୍ରୈଵ ଅହଙ୍କାରମଯଂ ନ୍ଯସେତ୍। ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ପକାରନ୍ତୁ ନ୍ଯସେତ୍ସଙ୍କଲ୍ପସମ୍ଭଵମ୍

ସେଠି 'ଫ' ଅକ୍ଷରକୁ ଅହଂକାର ଭାବରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ମନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ପ' ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ଇଚ୍ଛାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରତତ୍ତ୍ଵନ୍ତୁ ନକାରଂ ମସ୍ତକେ ନ୍ଯସେତ୍। ସ୍ପର୍ଶାତ୍ମକଂ ଧକାରନ୍ତୁ ଵକ୍ତ୍ରଦେଶେ ତୁ ଵିନ୍ଯସେତ୍

'ନ' ଅକ୍ଷରକୁ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ମସ୍ତକରେ ରଖିବା ଉଚିତ; 'ଧ' ଅକ୍ଷରକୁ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ମୁଁହ ଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଦକାରଂ ରୂପତତ୍ତ୍ଵନ୍ତୁ ହୃଦ୍ଦେଶେ ଵିନିଵେଶଯେତ୍ । ଥକାରଂ ଵସ୍ତିଦେଶେ ତୁ ରସତନ୍ମାତ୍ରକଂ ନ୍ଯସେତ୍

'ଦ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ; 'ଥ' ଅକ୍ଷରକୁ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଗଭାରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ତକାରଂ ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଙ୍ଘଯୋର୍ଵ୍ଵିନିଵେଶଯେତ୍। ଣକାରଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋର୍ନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଢକାରଂ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତ୍ଵଚି

'ତ' ଅକ୍ଷରକୁ ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଂଘାରେ ରଖିବା ଉଚିତ; 'ଣ' ଅକ୍ଷରକୁ କାନରେ ଓ 'ଢ' ଅକ୍ଷରକୁ ଚମ୍ମରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଡକାରଂ ନେତ୍ରଯୁଗ୍ମେ ତୁ ରସନାଯାଂ ଠକାରକମ୍। ଟକାରଂ ନାସିକାଯାନ୍ତୁ ଞକାରଂ ଵାଚି ଵିନ୍ଯସେତ୍

'ଢ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଆଖିରେ, 'ଠ' ଅକ୍ଷରକୁ ଜିହ୍ବାରେ, 'ଟ' ଅକ୍ଷରକୁ ନାକରେ ଓ 'ଞ' ଅକ୍ଷରକୁ ବାକ୍ରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଝକାରଂ କରଯୋର୍ନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ପାଣିତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ। ଜକାରଂ ପଦଯୋର୍ନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଛଂ ପାଯୌ ଚମୁପସ୍ଥକେ

ବିଦ୍ୱାନ 'ଝ' ଅକ୍ଷରକୁ ହାତରେ, 'ଜ' ଅକ୍ଷରକୁ ପାଦରେ, 'ଛ' ଅକ୍ଷରକୁ ପାୟୁରେ ଓ 'ଚ' ଅକ୍ଷରକୁ ଉପସ୍ଥରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଵିନ୍ଯସେତ୍ ପୃଥିଵୀତତ୍ତ୍ଵଂ ଙକାରଂ ପାଦଯୁଗ୍ମକେ। ଵସ୍ତୌ ଘକାରଂ ଗଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତୈଜସଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସେତ୍

ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ 'ଙ' ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ପାଦରେ ରଖିବା ଉଚିତ; 'ଘ' ଅକ୍ଷରକୁ ଗଭାରେ ଓ 'ଗ' ଅକ୍ଷରକୁ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ।