ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯମଜିହ୍ଵା ଜଯନ୍ତୀ ଚ ଦୁର୍ଜଯା ଚ ଜଯନ୍ତିକା। ଵିଡାଲୀ ରେଵତୀ ଚୈଵ ପୂତନା ଵିଜଯାନ୍ତିକା

ୟମଜିହ୍ୱା, ଜୟନ୍ତୀ, ଦୁର୍ଜୟା, ଜୟନ୍ତିକା, ବିଡ଼ାଳୀ, ରେବତୀ, ପୂତନା ଏବଂ ବିଜୟାନ୍ତିକା।

ଅଷ୍ଟହସ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ହସ୍ତା ଇଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରାଃ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଦାଃ। ଭୈରଵଶ୍ଚାର୍କହସ୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ କୂର୍ପରାସ୍ଯୋ ଜଟେନ୍ଦୁଭୃତ୍

କେହି ଅଠ ହାତ ରଖିଥାନ୍ତି, କେହି ଚାରି ହାତ ରଖିଥାନ୍ତି; ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଭୈରବ ହାତରେ ଆର୍କ ଧରିଥାନ୍ତି, କୁହୁଡ଼ି ମୁଁ ରଖିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଜଟା ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।

ଖଡ୍ଗାଙ୍କୁଶକୁଠାରେଷୁଵିଶ୍ଵାଭଯଭୃଦେକତଃ। ଚାପତ୍ରିଶୂଲଖଟ୍‌ଵାଙ୍ଗପାଶକାର୍ଦ୍ଧଵରୋଦ୍ଯତଃ

ତଳୱାର, ଅଙ୍କୁଶ, କୁଠାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୟ ଦୂର କରିବା ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥାନ୍ତି; କେହି ଧନୁ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ପାଶ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଉଠାଇଥିବା ଢାଲ ଧରିଥାନ୍ତି।

ଗଜଚର୍ମଧରୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ କୃତ୍ତିଵାସୋହିଭୂଷିତଃ। ପ୍ରେତାଶନୋ ମାତୃମଧ୍ଯେ ପୂଜ୍ଯଃ ପଞ୍ଚାନନୋଥଵା

ହାତରେ ଗଜଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ସର୍ପ ଭୂଷଣ ରଖି, ପ୍ରେତ ଭକ୍ଷଣ କରି, ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ ଏବଂ କେବେ କେବେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ।

ଅଵିଲୋମାଗ୍ନିପର୍ଯନ୍ତଂ ଦୀର୍ଘାଷ୍ଟକୈକଭେଦିତମ୍। ତତ୍‌ଷଡଙ୍ଗାନି ଜାତ୍ଯନ୍ତୈରନ୍ଵିତଂ ଚ କ୍ରମାଦ୍ ଯଜେତ୍

ଅବିଲୋମାରୁ ଆଗ୍ନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଅଠ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଏବଂ ଜାତି ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ମନ୍ଦିରାଗ୍ନିଦଲାରୁଢଂ ସୁଵର୍ଣରସକାନ୍ଵିତମ୍। ନାଦଵିନ୍ଦ୍ଵିନ୍ଦୁସଂଯୁକ୍ତଂମାତୃନାଥାଙ୍ଗଦୀପିତମ୍

ମନ୍ଦିରର ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି, ସୁନାର ରସରେ ସଜାଯାଇଛି, ଶବ୍ଦ, ବୃତ୍ତ ଓ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ମାତାମାନେ ଓ ନାଥଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛି।

ଵୀରଭଦ୍ରୋ ଵୃଷାରୂଢୋ ମାତ୍ରଗ୍ରେ ସ ଚତୁର୍ମୁଖଃ। ଗୌରୀ ତୁ ଦ୍ଵିଭୁଜା ତ୍ର୍ଯକ୍ଷା ଶୂଲିନୀ ଦର୍ପଣାନ୍ଵିତା

ବୀରଭଦ୍ର, ବୃଷ ଉପରେ ଚଢି ମାତାମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଚାରିଟି ମୁହଁ ଅଛି; ଗୌରୀ ଦୁଇଟି ହାତ ଓ ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ତିନି ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଦର୍ପଣ ଧରିଛି।

ଶୂଲଂ ଗଲନ୍ତିକା* କୁଣ୍ଡୀ ଵରଦା ଚ ଚତୁର୍ଭୁଜା। ଅବ୍ଜସ୍ଥା ଲଲିତା ସ୍କନ୍ଦଗଣାଦର୍ଶଶଲାକଯା

ସେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଗଳା ଜଳ ଭରିଥିବା କୁଣ୍ଡି, ଘଡ଼ି ଓ ଦାନ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, ଚାରିଟି ହାତ ଅଛି; ଲଳିତା ପଦ୍ମ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଗଣମାନେ ଦର୍ପଣ ର ଶଳାକା ଧରିଛନ୍ତି।

ଚଣ୍ଡିକା ଦଶହସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ ଖଡ୍ଗଶୂଲାରିଶକ୍ତିଧୃକ୍। ଦକ୍ଷେ ଵାମେ ନାଗପାଶ ଚର୍ମାଙ୍କୁଶକୁଠାରକମ୍

ଚଣ୍ଡିକା ଦଶଟି ହାତ ଥିବା, ତାଲୱାର, ତ୍ରିଶୂଳ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ଧରିଛି; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସାପ ର ଫାସ, ଚର୍ମ, ଅଙ୍କୁଶ ଓ କୁଠାର ଅଛି।

ଧନୁଃ ସିଂହେ ଚ ମହିଷଃ ଶୂଲେନ ପ୍ରହତୋଗ୍ରତଃ

ଧନୁ, ସିଂହ ଓ ମହିଷ ଅଛି; ମହିଷକୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ସାମ୍ନାରେ ଆଘାତ କରାଯାଇଛି।

ଲିଙ୍ଗମାନାଦିକଥନମ୍ ଭଗଵାନୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନ୍ଯପ୍ରକାରେଣ ଲିଙ୍ଗମାନାଦିକଂ ଶ୍ରୃଣୁ। ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଲଵଣଜଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଘୃତଜଂ ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଦ୍ଧନମ୍

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଲିଙ୍ଗର ଆରମ୍ଭ ରୁ ଏହାର କଥା କହିବି; ଶୁଣ। ଲବଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ଓ ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ, ଏହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଭୂତଯେ ଵସ୍ତ୍ରଲିଙ୍ଗନ୍ତୁ ଲିଙ୍ଗନ୍ତାତ୍‌କାଲିକଂ ଵିଦୁଃ। ପକ୍କାପକ୍ଵଂ ମୃଣ୍ମଯଂ ସ୍ଯାଦପକ୍କାତ୍ ପକ୍କ୍ଜଂ ଵରମ୍

ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କପଡ଼ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ କ୍ଷଣିକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପକା ଓ କাঁচା ମଧ୍ୟରେ, ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏବଂ କাঁচା ଭିତରେ, ପକା ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍ତମ।

ତତୋ ଦାରୁମଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଦାରୁଜାତ୍ ଶୈଲଜଂ ଵରମ୍। ଶୈଲାଦ୍ଵରଂ ତୁ ମୁକ୍ତାଜଂ ତତୋ ଲୌହଂ ସୁଵର୍ଣଜମ୍

ତାପରେ, କାଠର ଲିଙ୍ଗ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, କାଠ ଭିତରେ ପଥରର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ପଥର ଠାରୁ ମୁକ୍ତାର ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍ତମ, ତାପରେ ଲୋହା ଓ ସୁନାର ଲିଙ୍ଗ।

ରାଜତଂ କୀର୍ତ୍ତିତଂ ତାମ୍ରଂ ପୈତ୍ତଲଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦମ୍। ରଙ୍ଗଜଂ ରସଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଵରମ୍

ରୂପାର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଶଂସିତ, ତାମ୍ବା ଓ ପିତଳର ଲିଙ୍ଗ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ଓ ପାରଦର ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ରସଜଂ ରସଲୋହାଦିରତ୍ନଗର୍ଭନ୍ତୁ ଵର୍ଧଯେତ୍। ମାନାଦି ନେଷ୍ଟଂ ସିଦ୍ଧାଦି ସ୍ଥାପିତେଥ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵି

ପାରଦର ଲିଙ୍ଗ, ମିଶ୍ର ଧାତୁ ଓ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ବଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ; ମାପ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

ଵାମେ ଚ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ତେଷାଂ ପୀଠପ୍ରାସାଦକଲ୍ପନା। ପୂଜଯେତ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯଵିମ୍ବସ୍ଥଂ ଦର୍ପଣେ ପ୍ରତିଵିମ୍ବିତମ୍

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ପୀଠ ଓ ମନ୍ଦିର ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ଚକ୍ରରେ ଥିବା ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ପୂଜ୍ଯୋ ହରସ୍ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ଲିଙ୍ଗେ ପୂର୍ଣାର୍ଚ୍ଚନଂ ଭଵେତ୍। ହସ୍ତୋତ୍ତରଵିଧଂ ଶୈଲଂ ଦାରୁଜଂ ତଦ୍ଵଦେଵ ହି

ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଲିଙ୍ଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆର୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ; ପଥର ଲିଙ୍ଗ ହାତର ମାପରେ ହୁଏ, କାଠର ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ଚଲମଙ୍ଗୁଲମାନେନ ଦ୍ଵାରଗର୍ଭକରୈଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଅଙ୍ଗୁଲାଦ୍ ଗୃହଲିଙ୍ଗଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯାଵତ୍ ପଞ୍ଚଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍

ଚଳ ଲିଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗୁଳିର ମାପରେ ହୁଏ ଓ ଦ୍ୱାର ଅଥବା ଗୃହର ଭିତରେ ରଖାଯାଏ; ଗୃହର ଲିଙ୍ଗ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳିରୁ ପନ୍ଦର ଅଙ୍ଗୁଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାରମାନାତ୍ ତ୍ରିସଙ୍ଖ୍ଯାକଂ ନଵଧା ଗର୍ଭମାନତଃ। ନଵଧା ଗର୍ଭମାନେନ ଲିଙ୍ଗନ୍ଧାମ୍ନି ଚ ପୂଜଯେତ୍

ଦ୍ୱାରର ମାପରୁ ତିନି ଭାଗ, ଗୃହ ମାପରୁ ନଉ ଭାଗ; ନଉ ଭାଗ ଗୃହ ମାପରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଧାମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଏଵଂ ଲିଙ୍ଗାନି ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ ଜ୍ଞେଯାନି ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାନତଃ। ମଧ୍ଯମାନେନ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଶଦଧମେନ ଚ

ଏଭଳି, ଉଚ୍ଚତମ ମାପରେ ଛତ୍ତିଶ ଲିଙ୍ଗ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟମ ମାପରେ ମଧ୍ୟ ଛତ୍ତିଶ, ନିମ୍ନ ମାପରେ ମଧ୍ୟ ଛତ୍ତିଶ।

ଇତ୍ଥମୈକ୍ଯେନ ଲିଙ୍ଗାନାଂ ଶତମଷ୍ଟୋତ୍ତରଂ ଭଵେତ୍। ଏକାଙ୍ଗୁଲାଦିପଞ୍ଚାନ୍ତଂ କନ୍ଯସଞ୍ଚଲମୁଚ୍ଯତେ

ଏଭଳି, ସମୁଦ୍ର ମେଳାରେ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଆଠ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳିରୁ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଚଳ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

ଷଡାଦିଦଶପର୍ଯନ୍ତଞ୍ଚଲଂ ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ମଧ୍ଯମମ୍। ଏକାଦଶାଙ୍ଗୁଲାଦି ସ୍ଯାତ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପଞ୍ଚଦଶାନ୍ତକମ୍

ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳିରୁ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟମ ଚଳ ଲିଙ୍ଗ; ଏଗାର ଅଙ୍ଗୁଳିରୁ ପନ୍ଦର ଅଙ୍ଗୁଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ।

ଷଡଙ୍ଗୁଲଂ ମହାରତ୍ନୈ ରତ୍ନୈରନ୍ଯୈର୍ନ୍ନଵାଙ୍ଗୁଲମ୍। ରଵିଭିର୍ହେମଭାରୋତ୍ଥଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଶେଷୈସ୍ତ୍ରିପଞ୍ଚଭିଃ

ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳିର ମହାରତ୍ନ ଲିଙ୍ଗ, ଅନ୍ୟ ରତ୍ନ ସହିତ ନଉ ଅଙ୍ଗୁଳି; ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରୁ ସୁନାର ଲିଙ୍ଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳି ସହିତ।

ଷୋଡଶାଂଶେ ଚ ଵେଦାଂଶେ ଯୁଗଂ ଲୁପ୍ତ୍ଵୋର୍ଧ୍ଵଦେଶତଃ। ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍‌ଷୋଡଶାଂଶାଂଶ୍ଚ କୋଣଯୋସ୍ତୁ ଵିଲୋପଯେତ୍

ଷୋଳ ଅଂଶ ଓ ବେଦ ଅଂଶରେ, ଉପର ଦିଗରୁ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ କମାଇଦେବା ପରେ, କୋଣ ଦୁଇଟିରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଷୋଳ ଅଂଶରେ ଏକତିସ ଅଂଶ କମାଇବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ନିଵେଶନାତ୍ କଣ୍ଠୋ ଵିଂଶତିସ୍ତ୍ରିଯୁଗୈସ୍ତଥା। ପାର୍ଶ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଲୁପ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଚଲଲିଙ୍ଗଂ ଭଵେଦ୍ଵରମ୍

ଚାରିଟି ନିର୍ବାପଣରୁ, କଣ୍ଠର ମାପ ହେଉଛି ବିଶି ତିନି ଯୁଗରେ; ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।

ଧାମ୍ନୋ ଯୁଗର୍ତ୍ତୁନାଗାଂଶୈର୍ଦ୍ଵାରଂ ହୀନାଦିତଃ କ୍ରମାତ୍। ଲିଙ୍ଗଦ୍ଵାରୋଚ୍ଛଯାଦର୍ଵାଗ୍ ଭଵେତ୍ ପାଦୋନତଃ କ୍ରମାତ୍

ଧାମର ଯୁଗ, ଋତୁ ଓ ନାଗ ଅଂଶରେ ଦ୍ୱାରକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ତଳ ଦିଗରୁ କମାଇବା ଦରକାର; ଲିଙ୍ଗ ଓ ଦ୍ୱାରର ଉଚ୍ଚତା ଅନୁଯାୟୀ, ତଳ ଅଂଶକୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା କମାଇବା ଉଚିତ।

ଗର୍ଭାର୍ଦ୍ଧେନାଧମ ଲିଙ୍ଗଂ ଭୂତାଂଶୈଃ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରିଭିର୍ଵରମ୍। ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଚ ସୂତ୍ରାଣି ସପ୍ତ ସମ୍ପାତଯେତ୍ ସମମ୍

ଗର୍ଭର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ ନିମ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ହୁଏ, ତିନି ଭୂତ ଅଂଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ସୂତ୍ର ସମଭାଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଏଵଂ ସ୍ଯୁର୍ନଵ ସୂତ୍ରାଣି ଭୂତସୂତ୍ରୈଶ୍ଚ ମଧ୍ଯମମ୍। ଦ୍ଵ୍ଯନ୍ତରୋ ଵାମଵାମଶ୍ଚ ଲିଙ୍ଗନାଂ ଦୀର୍ଘତା ନଵ

ଏଭଳି ନଅଟି ସୂତ୍ର ହୁଏ, ଭୂତ ସୂତ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟମ ହୁଏ; ଦୁଇଟି ଅନ୍ତରାଳ, ବାମ ଓ ବାମତମ, ଲିଙ୍ଗର ଦୀର୍ଘତା ନଅ ହୁଏ।

ହସ୍ତାଦ୍ଵିଵର୍ଦ୍ଧତେ ହସ୍ତୋ ଯାଵତ୍ସ୍ଯୁର୍ନ୍ନଵ ପାଣଯଃ। ହୀନମଧ୍ଯୋତ୍ତମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ତ୍ରିଵିଧାତ୍ମକମ୍

ହସ୍ତରୁ ହସ୍ତ ବଢ଼ିବା ସହିତ, ନଅଟି ପାଣି ଯାଏଁ ମାପ ହୁଏ; ଲିଙ୍ଗ ତିନି ପ୍ରକାର—ନିମ୍ନ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ—ପ୍ରତ୍ୟେକର ତିନି ଧରଣର ଗୁଣ ଅଛି।