ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵିଷ୍ଣୁଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରୋଽହଂ ଵିଦ୍ଯାସାରଂ ଵଦାମି ତେ। ଵିଦ୍ଯାସାରଂ ପୁରାଣଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସ୍ଯ କାରଣମ୍

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, କାଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ରୁଦ୍ର—ମୁଁ ସମସ୍ତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ସାର, ପୁରାଣ ଯାହା ସମସ୍ତ ଜିନିଷର କାରଣ, ସେଥିର କଥା କହିବି।

ସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ଵଂଶମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ଚ। ଵଂଶାନୁଚରିତାଦେଶ୍ଚ, ମତ୍ସ୍ଯକୂର୍ମ୍ମାଦିରୂପଧୃକ୍

ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ବନ୍ତର, ବଂଶର ଚରିତ୍ର ଓ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଆଦି ରୂପର ବିବରଣୀ।

ଦ୍ଵେ ଵିଦ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରା ଚୈଵାପରା ଚ ହ। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଖ୍ଯା ଵେଦାଙ୍ଗାନି ଚ ଷଡ୍ ଦ୍ଵିଜ

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ—ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ ଓ ଛଅଟି ବେଦାଙ୍ଗ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ଶିକ୍ଷା କଲ୍ପୋ ଵ୍ଯାକରଣଂ ନିରୁକ୍ତଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଙ୍ଗତିଃ। ଛନ୍ଦୋଽଭିଧାନଂ ମୀମାଂସା ଧର୍ମ୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ପୁରାଣକମ୍

ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଛନ୍ଦ, ଅଭିଧାନ, ମୀମାଂସା, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ।

ନ୍ଯାଯଵୈଦ୍ଯକଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଧନୁର୍ଵେଦୋଽର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରକମ୍। ଅପରେଯଂ ପରା ଵିଦ୍ଯା ଯଯା ବ୍ରହ୍ମାଭିଗମ୍ଯତେ

ନ୍ୟାୟ, ଚିକିତ୍ସା, ସଙ୍ଗୀତ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏହାମାନେ ଅପରା ଜ୍ଞାନ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ପରା ଜ୍ଞାନ।

ଯତ୍ତଦଦୃଶ୍ଯଯମଗ୍ରାହ୍ଯମଗୋତ୍ରଚରଣଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଵିଷ୍ଣୁନୋକ୍ତଂ ଯଥା ମହ୍ଯଂ ଦେଵେଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା

ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଜାତି ବଂଶ ନାହିଁ ଓ ଚିରନ୍ତନ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେଠାରେ କହିଥିଲେ।

ତଥା ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ହେତୁଂ ମତ୍ସ୍ଯାଦିରୂପିଣମ୍

ଏହିପରି, ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ରୂପ ନେବାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

ଇତ୍ଯଦିମହାପୁରାଣେ ଆଗ୍ନେଯେ ପ୍ରଶ୍ନୋ ନାମ ପ୍ରଥମୋଧ୍ଯାଯଃ

ଏହିପରି ମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ 'ପ୍ରଶ୍ନ' ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା।

ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ମତ୍ସ୍ଯାଦିରୂପିଣଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଗାଦିକାରଣମ୍ । ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚାଗ୍ନେଯଂ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରା ଶ୍ରୁତମ୍

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବତାର ନେଇ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଠିଏ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ବିଷୟରେ କହ। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲ, ସେପରି ଆମକୁ କହ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ମତ୍ସ୍ଯାଵତାରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଵସିଷ୍ଠ ଶ୍ରୃଣୁ ଵୈ ହରେଃ । ଅଵତାରକ୍ରିଯା ଦୁଷ୍ଟନଷ୍ଟ୍ଯୈ ସତ୍ପାଲନାଯ ହି

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ମାଛ ଅବତାର ବିଷୟରେ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଅବତାର ନେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।

ଆସୀଦତୀତକଲ୍ପାନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ଲଯଃ । ସମୁଦ୍ରୋପପ୍ଲୁତାସ୍ତତ୍ର ଲୋକା ଭୂରାଦିକା ମୁନେ

ପୂର୍ବ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଳୟ ହେଲା। ସେବେଳେ, ହେ ମୁନି, ଭୂଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲେ।

ମନୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ତେପେ ତପୋ ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତଯେ। ଏକଦା କୃତମାଲାଯାଂ କୁର୍ଵତୋ ଜଲତର୍ପଣମ୍

ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ, କୃତମାଳା ନଦୀରେ ଜଳ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା ବେଳେ,

ତସ୍ଯାଞ୍ଚଲ୍ଯୁଦକେ ମତ୍ସ୍ଯଃ ସ୍ଵଲ୍ପ ଏକୋଽଭ୍ଯପଦ୍ଯତ। କ୍ଷେପ୍ତୁକାମଂ ଜଲେ ପ୍ରାହ ନ ମାଂ କ୍ଷିପ ନରୋତ୍ତମ

ତାଙ୍କର ହାତରେ ଥିବା ଜଳରେ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ଏକା ଆସିପଡ଼ିଲା। ସେ ମାଛଟିକୁ ପୁଣି ଜଳକୁ ଫେଙ୍ଗିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ମାଛଟି କହିଲା: 'ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମତେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଅ ନାହିଁ।'

ଗ୍ରାହାଦିଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ମେଽଦ୍ଯତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କଲଶେଽକ୍ଷିପତ୍। ସ ତୁ ଵୃଦ୍ଧଃ ପୁନର୍ମତ୍ସ୍ଯଃ ପ୍ରାହ ତଂ ଦେହି ମେ ବୃହତ୍

'ଆଜି ମୋତେ ମଗର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭୟ ଅଛି।' ଏହା ଶୁଣି ସେ ମାଛଟିକୁ ଏକ କଳଶରେ ରଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ମାଛଟି ବଡ଼ ହେଲା ଏବଂ ପୁଣି କହିଲା, 'ମତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'

ସ୍ଥାନମେତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାଽଥୋଦଞ୍ଚନେଽକ୍ଷିପତ୍। ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଭୂପଂ ପୃଥୁ ଦେହି ପଦଂ ମନୋ

ମାଛଟିର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଏହାକୁ ଜଳଘଟରେ ରଖିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ହେବା ପରେ, ମାଛଟି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା, 'ହେ ରାଜା, ମତେ ଆଉ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'

ସରୋଵରେ ପୁନଃ କ୍ଷିପ୍ତୋ ଵଵୃଧେ ତତ୍ପ୍ରମାଣଵାନ୍ । ଊଚେ ଦେହି ବୃହତ୍ ସ୍ଥାନପ୍ରାକ୍ଷିପଚ୍ଚାମ୍ବୁଧୌ ତତଃ

ପୁଣି ଏହାକୁ ଏକ ସରୋବରରେ ରଖିଲେ, ମାଛଟି ସେଠିର ଆକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ଏହା ପୁଣି କହିଲା, 'ମତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ,' ତେଣୁ ତାକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

ଲକ୍ଷଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ସୋଽଭଵତ୍। ମତ୍ସ୍ଯଂ ତମଦ୍‌ଭୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରାଵ୍ରଵୀନ୍‌ ମନୁଃ

କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଛଟି ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ହେଇଗଲା। ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ମାଛକୁ ଦେଖି ମନୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ:

କୋ ଭଵାନ୍ନନୁ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁଃ ନାରାଯଣ ନମୋଽସ୍ତୁତେ। ମାଯଯା ମୋହଯସି ମାଂ କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ

'ତୁମେ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ହେ ନାରାୟଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ କରୁଛ?'

ମନୁନୋକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମତ୍ସ୍ଯୋ ମନୁଂ ଵୈ ପାଲନେ ରତମ୍। ଅଵତୀର୍ଣୋ ଭଵାଯାସ୍ଯ ଜଗତୋ ଦୁଷ୍ଟନଷ୍ଟଯେ

ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାଛଟି ଯିଏ ପାଳନରେ ରତ, ସେ ମନୁଙ୍କୁ କହିଲା: 'ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅବତାର ନେଇଛି।'

ସପ୍ତମେ ଦିଵସେ ତ୍ଵଵ୍ଧିଃ ପ୍ଲାଵଯିପ୍ଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ଉପସ୍ଥିତାଯାଂ ନାଵି ତ୍ଵଂ ବୀଜାଦୀନି ଵିଧାଯ ଚ

'ସପ୍ତମ ଦିନରେ ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବୁଡ଼ାଇଦେବ। ନୌକା ଆସିଲେ, ତୁମେ ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଏକଠା କରିବା।'

ସପ୍ତର୍ଷିଭିଃ ପରିଵୃତୋ ନିଶାଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଚରିଷ୍ଯସି। ଉପସ୍ଥିତସ୍ଯ ମେ ଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ନିବଧ୍ନୀହି ମହାହିନା

'ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ସହ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାରାତ୍ରି ଅଟୁଟ ରହିବା। ମୁଁ ଆସିଲେ, ଏହି ନୌକାକୁ ମୋ ଶିଙ୍ଗରେ ବଡ଼ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଦିଅ।'

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦୃଧେ ମତ୍ସ୍ଯୋ ମନୁଃ କାଲପ୍ରତୀକ୍ଷକଃ । ସ୍ଥିତଃ ସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ଵେଲେ ନାଵମାରୁରୁହେ ତଦା

ଏପରି କହି ମାଛଟି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ମନୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲେ। ସମୁଦ୍ର ଉଫାଲିଉଠିଲାବେଳେ ସେ ନୌକାରେ ବସିଲେ।

ଏକଶ୍ରୃଙ୍ଗଧରୋ ମତ୍ସ୍ଯୋ ହୈମୋ ନିଯୁତଯୋଜନଃ। ନାଲମ୍ବବନ୍ଧ ତଚ୍ଛୃଙ୍ଗେ ମତ୍ସ୍ଯାଖ୍ଯଂ ଚ ପୁରାଣକମ୍

ଏକ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଓ ଅନେକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ମାଛଟିର ଶିଙ୍ଗରେ ଦୋରି ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା। ଏହାକୁ 'ମାଛ ପୁରାଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶୁଶ୍ରାଵ ମତ୍ସ୍ଯାତ୍ପାପଘ୍ନଂ ସଂସ୍ତୁଵନ୍ ସ୍ତୁତିଭିଶ୍ଚ ତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଵେଦପ୍ରହର୍ତ୍ତାରଂ ହଯଗ୍ରୀଵଞ୍ଚ ଦାନଵମ୍

ମନୁ ମାଛଠାରୁ, ଯିଏ ପାପ ନାଶ କରେ, ସ୍ତୁତି କରି କରି ଶୁଣିଥିଲେ — ବେଦ ଚୋରି କରିଥିବା ଦାନବ ହୟଗ୍ରୀବ ବିଷୟରେ।

ଅଵଧୀଦ୍ ଵେଦମନ୍ତ୍ନାଦ୍ଯାନ୍ ପାଲଯାମାସ କେଶଵଃ। ପ୍ରାପ୍ତେ କଲ୍ପେଽଥ ବାରାହେ କୂର୍ମ୍ମରୂପୋଽଭଵଦ୍ଧରିଃ

କେଶବ ବେଦ ଚୋରି କରିଥିବା ଦାନବକୁ ମାରିଦେଲେ ଓ ବେଦମାନେକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ନୂତନ କଳ୍ପ ଆସିଲାବେଳେ, ହରି ବରାହ ଓ ପରେ କୂର୍ମ ଅବତାର ନେଲେ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅଵତାରଂ ଵରାହସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ପାପନାଶନମ୍ । ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋଽସୁରେଶୋଽଭୂଦ୍ ଦେଵାନ୍ ଜିତ୍ଵା ଦିଵି ସ୍ଥିତଃ

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବରାହ ଅବତାରର କଥା କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱର କରେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ନାମକ ଦାନବରାଜ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜିତି ଦିବିରେ ବସିଥିଲେ।

ଦେଵୈର୍ଗତ୍ଵା ସ୍ତୁତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯଜ୍ଞରୂପୋ ଵରାହକଃ । ଅଭୂତ୍ ତଂ ଦାନଵଂ ହତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯୈଃ ସାକଞ୍ଚ କଣ୍ଟକମ୍

ଦେବମାନେ ଯାଇ ବରାହ ଆକାରର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେ ଦାନବକୁ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କର କଠିନତାକୁ ନଶ୍ୱର କଲେ।

ଧର୍ମଦେଵାଦିରକ୍ଷାକୃତଂ ତତଃ ସୋଽନ୍ତର୍ଦ୍ଦଧେ ହରିଃ। ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷସ୍ଯ ଵୈ ଭ୍ରାତା ହିରଣ୍ଯକଶିପୁସ୍ତଥା

ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି, ହରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କର ଭାଇ ହେଉଛନ୍ତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ।

ଜିତଦେଵଯଜ୍ଞଭାଗଃ ସର୍ଵଦେଵାଧିକାରକୃତ୍। ନାରସିଂହଵପୁଃ କୃତ୍ଵା ତଂ ଜଘାନ ସୁରୈଃ ସହ

ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଦଳି ନେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଧିକାର କଲେ। ନରସିଂହ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସେ ଦେବମାନେ ସହିତ ତାକୁ ବଧ କଲେ।