ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ନୈମିଷେ ହରିମୀଜାନା ଋଷଯଃ ଶୌନକାଦଯଃ । ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଙ୍ଗେନ ସ୍ଵାଗତଂ ସୂତମବ୍ରୁଵନ୍

ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରି କହିଲେ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୂତ ତ୍ଵଂ ପୂଜିତୋଽସ୍ମାଭିଃ ସାରାତ୍ସାରଂ ଵଦସ୍ଵ ନଃ । ଯେନ ଵିଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣସର୍ଵ୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ସୂତ, ଆମେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛୁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟରୁ ସାର ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ସେଥିର ସାର ଆମକୁ କୁହ।

ସୂତ ଉଵାଚ ସାରାତ୍ସାରୋ ହି ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଗାଦିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମାହମସ୍ମି ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସର୍ଵ୍ଵଜ୍ଞାତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ

ସୂତ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ସାରର ସାର ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣି ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି।

ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ଵେଦିତଵ୍ଯେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଚ ଯତ୍। ଦ୍ଵେ ଵିଦ୍ଯେ ଵେଦିତଵ୍ଯେ ହି ଇତି ଚାଥର୍ଵଣୀ ଶ୍ରୁତିଃ

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ—ଏକ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟଟି ପରମ। ଏହିପରି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯାହା ଅଥର୍ବବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି।

ଅହଂ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚ ପୈଲାଦ୍ଯା ଗତ୍ଵା ଵଦରିକାଶ୍ରମମ୍ । ଵ୍ଯାସଂ ନତ୍ଵା ପୃଷ୍ଟଵନ୍ତଃ ସୋଽସ୍ମାନ୍ ସାରମଥାବ୍ରଵୀତ୍

ମୁଁ, ଶୁକ୍ର ଓ ପୈଳ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଗଲୁ, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ; ସେ ଆମକୁ ସାର କଥା କହିଲେ।

ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୁକାଦ୍ଯୈଃ ଶ୍ରୃଣୁ ସୂତ ତ୍ଵଂ ଵଶିଷ୍ଠୋ ମାଂ ଯଥାଽବ୍ରଵୀତ୍। ବ୍ରହ୍ମସାରଂ ହି ପୃଚ୍ଛନ୍ତଂ ମୁନିଭିଶ୍ଚ ପରାତ୍ପରମ୍

ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସୂତ, ତୁମେ ଶୁକ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯେପରି ମୁଁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି, ସେପରି ମୋତେ ବଶିଷ୍ଠ କିପରି କହିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ।

ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୃଣୁ ଵ୍ଯାସାଖିଲାନୁଗମ୍। ଯଥାଽଗ୍ନିର୍ମାଂ ପୁରା ପ୍ରାହ ମୁନିଭିର୍ଦୈଵତୈଃ ସହ

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବ ବୁଝେଇବି, ଯେପରି ଏକଥା ଅଗ୍ନି ମୋତେ ମୁନି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ।

ପୁରାଣଂ ପରମାଗ୍ନେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାକ୍ଷରଂ ପରମ୍ । ଋଗ୍ଵେଦାଦ୍ଯପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଦେଵସୁଖାଵହମ୍

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।

ଅଗ୍ନିନୋକ୍ତଂ ପୁରାଣଂ ଯଦାଗ୍ନେଯଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତମ୍ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପଠତାଂ ଶ୍ରୃଣ୍ଵତାଂ ନୃଣାମ୍

ଅଗ୍ନିଙ୍କ କହିଥିବା ଯେଉଁ ପୁରାଣକୁ 'ଅଗ୍ନେୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ମନାଯାଏ, ତାହା ପଢ଼ିବା ଓ ଶୁଣିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ସଂସାରସାଗରୋତ୍ତାରନାଵଂ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ଵରଂ ଵେଦ। ଵିଦ୍ଯାସାରଂ ଯଦ୍ଵିଦିତ୍ଵା ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଜାଯତେ ନରଃ

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ବେଦ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଈଶ୍ୱର, ସେହି ବେଦ ହେଉଛି ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ନୌକା; ତାହାର ସାର ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିପାରେ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵିଷ୍ଣୁଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରୋଽହଂ ଵିଦ୍ଯାସାରଂ ଵଦାମି ତେ। ଵିଦ୍ଯାସାରଂ ପୁରାଣଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସ୍ଯ କାରଣମ୍

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, କାଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ରୁଦ୍ର—ମୁଁ ସମସ୍ତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ସାର, ପୁରାଣ ଯାହା ସମସ୍ତ ଜିନିଷର କାରଣ, ସେଥିର କଥା କହିବି।

ସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ଵଂଶମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ଚ। ଵଂଶାନୁଚରିତାଦେଶ୍ଚ, ମତ୍ସ୍ଯକୂର୍ମ୍ମାଦିରୂପଧୃକ୍

ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ବନ୍ତର, ବଂଶର ଚରିତ୍ର ଓ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଆଦି ରୂପର ବିବରଣୀ।

ଦ୍ଵେ ଵିଦ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରା ଚୈଵାପରା ଚ ହ। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଖ୍ଯା ଵେଦାଙ୍ଗାନି ଚ ଷଡ୍ ଦ୍ଵିଜ

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ—ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ ଓ ଛଅଟି ବେଦାଙ୍ଗ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ଶିକ୍ଷା କଲ୍ପୋ ଵ୍ଯାକରଣଂ ନିରୁକ୍ତଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଙ୍ଗତିଃ। ଛନ୍ଦୋଽଭିଧାନଂ ମୀମାଂସା ଧର୍ମ୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ପୁରାଣକମ୍

ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଛନ୍ଦ, ଅଭିଧାନ, ମୀମାଂସା, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ।

ନ୍ଯାଯଵୈଦ୍ଯକଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଧନୁର୍ଵେଦୋଽର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରକମ୍। ଅପରେଯଂ ପରା ଵିଦ୍ଯା ଯଯା ବ୍ରହ୍ମାଭିଗମ୍ଯତେ

ନ୍ୟାୟ, ଚିକିତ୍ସା, ସଙ୍ଗୀତ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏହାମାନେ ଅପରା ଜ୍ଞାନ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ପରା ଜ୍ଞାନ।

ଯତ୍ତଦଦୃଶ୍ଯଯମଗ୍ରାହ୍ଯମଗୋତ୍ରଚରଣଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଵିଷ୍ଣୁନୋକ୍ତଂ ଯଥା ମହ୍ଯଂ ଦେଵେଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା

ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଜାତି ବଂଶ ନାହିଁ ଓ ଚିରନ୍ତନ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେଠାରେ କହିଥିଲେ।

ତଥା ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ହେତୁଂ ମତ୍ସ୍ଯାଦିରୂପିଣମ୍

ଏହିପରି, ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ରୂପ ନେବାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

ଇତ୍ଯଦିମହାପୁରାଣେ ଆଗ୍ନେଯେ ପ୍ରଶ୍ନୋ ନାମ ପ୍ରଥମୋଧ୍ଯାଯଃ

ଏହିପରି ମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ 'ପ୍ରଶ୍ନ' ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା।

ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ମତ୍ସ୍ଯାଦିରୂପିଣଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଗାଦିକାରଣମ୍ । ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚାଗ୍ନେଯଂ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରା ଶ୍ରୁତମ୍

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବତାର ନେଇ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଠିଏ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ବିଷୟରେ କହ। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲ, ସେପରି ଆମକୁ କହ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ମତ୍ସ୍ଯାଵତାରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଵସିଷ୍ଠ ଶ୍ରୃଣୁ ଵୈ ହରେଃ । ଅଵତାରକ୍ରିଯା ଦୁଷ୍ଟନଷ୍ଟ୍ଯୈ ସତ୍ପାଲନାଯ ହି

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ମାଛ ଅବତାର ବିଷୟରେ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଅବତାର ନେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।

ଆସୀଦତୀତକଲ୍ପାନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ଲଯଃ । ସମୁଦ୍ରୋପପ୍ଲୁତାସ୍ତତ୍ର ଲୋକା ଭୂରାଦିକା ମୁନେ

ପୂର୍ବ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଳୟ ହେଲା। ସେବେଳେ, ହେ ମୁନି, ଭୂଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲେ।

ମନୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ତେପେ ତପୋ ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତଯେ। ଏକଦା କୃତମାଲାଯାଂ କୁର୍ଵତୋ ଜଲତର୍ପଣମ୍

ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ, କୃତମାଳା ନଦୀରେ ଜଳ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା ବେଳେ,

ତସ୍ଯାଞ୍ଚଲ୍ଯୁଦକେ ମତ୍ସ୍ଯଃ ସ୍ଵଲ୍ପ ଏକୋଽଭ୍ଯପଦ୍ଯତ। କ୍ଷେପ୍ତୁକାମଂ ଜଲେ ପ୍ରାହ ନ ମାଂ କ୍ଷିପ ନରୋତ୍ତମ

ତାଙ୍କର ହାତରେ ଥିବା ଜଳରେ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ଏକା ଆସିପଡ଼ିଲା। ସେ ମାଛଟିକୁ ପୁଣି ଜଳକୁ ଫେଙ୍ଗିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ମାଛଟି କହିଲା: 'ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମତେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଅ ନାହିଁ।'

ଗ୍ରାହାଦିଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ମେଽଦ୍ଯତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କଲଶେଽକ୍ଷିପତ୍। ସ ତୁ ଵୃଦ୍ଧଃ ପୁନର୍ମତ୍ସ୍ଯଃ ପ୍ରାହ ତଂ ଦେହି ମେ ବୃହତ୍

'ଆଜି ମୋତେ ମଗର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭୟ ଅଛି।' ଏହା ଶୁଣି ସେ ମାଛଟିକୁ ଏକ କଳଶରେ ରଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ମାଛଟି ବଡ଼ ହେଲା ଏବଂ ପୁଣି କହିଲା, 'ମତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'

ସ୍ଥାନମେତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାଽଥୋଦଞ୍ଚନେଽକ୍ଷିପତ୍। ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଭୂପଂ ପୃଥୁ ଦେହି ପଦଂ ମନୋ

ମାଛଟିର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଏହାକୁ ଜଳଘଟରେ ରଖିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ହେବା ପରେ, ମାଛଟି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା, 'ହେ ରାଜା, ମତେ ଆଉ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'

ସରୋଵରେ ପୁନଃ କ୍ଷିପ୍ତୋ ଵଵୃଧେ ତତ୍ପ୍ରମାଣଵାନ୍ । ଊଚେ ଦେହି ବୃହତ୍ ସ୍ଥାନପ୍ରାକ୍ଷିପଚ୍ଚାମ୍ବୁଧୌ ତତଃ

ପୁଣି ଏହାକୁ ଏକ ସରୋବରରେ ରଖିଲେ, ମାଛଟି ସେଠିର ଆକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ଏହା ପୁଣି କହିଲା, 'ମତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ,' ତେଣୁ ତାକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

ଲକ୍ଷଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ସୋଽଭଵତ୍। ମତ୍ସ୍ଯଂ ତମଦ୍‌ଭୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରାଵ୍ରଵୀନ୍‌ ମନୁଃ

କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଛଟି ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ହେଇଗଲା। ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ମାଛକୁ ଦେଖି ମନୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ:

କୋ ଭଵାନ୍ନନୁ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁଃ ନାରାଯଣ ନମୋଽସ୍ତୁତେ। ମାଯଯା ମୋହଯସି ମାଂ କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ

'ତୁମେ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ହେ ନାରାୟଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ କରୁଛ?'

ମନୁନୋକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମତ୍ସ୍ଯୋ ମନୁଂ ଵୈ ପାଲନେ ରତମ୍। ଅଵତୀର୍ଣୋ ଭଵାଯାସ୍ଯ ଜଗତୋ ଦୁଷ୍ଟନଷ୍ଟଯେ

ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାଛଟି ଯିଏ ପାଳନରେ ରତ, ସେ ମନୁଙ୍କୁ କହିଲା: 'ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅବତାର ନେଇଛି।'