ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରି କହିଲେ।

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितोऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः । येन विज्ञानमात्रेणसर्व्वज्ञत्वं प्रजायते

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ସୂତ, ଆମେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛୁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟରୁ ସାର ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ସେଥିର ସାର ଆମକୁ କୁହ।

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः । ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्व्वज्ञात्वं प्रजायते

ସୂତ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ସାରର ସାର ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣି ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି।

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ—ଏକ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟଟି ପରମ। ଏହିପରି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯାହା ଅଥର୍ବବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି।

अहं शुक्रश्च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् । व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सोऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

ମୁଁ, ଶୁକ୍ର ଓ ପୈଳ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଗଲୁ, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ; ସେ ଆମକୁ ସାର କଥା କହିଲେ।

व्यास उवाच शुकाद्यैः श्रृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाऽब्रवीत्। ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश्च परात्परम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସୂତ, ତୁମେ ଶୁକ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯେପରି ମୁଁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି, ସେପରି ମୋତେ ବଶିଷ୍ଠ କିପରି କହିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ।

वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्मा वक्ष्यामि श्रृणु व्यासाखिलानुगम्। यथाऽग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବ ବୁଝେଇବି, ଯେପରି ଏକଥା ଅଗ୍ନି ମୋତେ ମୁନି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ।

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् । ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।

अग्निनोक्तं पुराणं यदाग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां श्रृण्वतां नृणाम्

ଅଗ୍ନିଙ୍କ କହିଥିବା ଯେଉଁ ପୁରାଣକୁ 'ଅଗ୍ନେୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ମନାଯାଏ, ତାହା ପଢ଼ିବା ଓ ଶୁଣିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तारनावं ब्रह्मेश्वरं वेद। विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ବେଦ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଈଶ୍ୱର, ସେହି ବେଦ ହେଉଛି ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ନୌକା; ତାହାର ସାର ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିପାରେ।

अग्निरुवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते। विद्यासारं पुराणं यत्सर्वं सर्वस्य कारणम्

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, କାଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ରୁଦ୍ର—ମୁଁ ସମସ୍ତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ସାର, ପୁରାଣ ଯାହା ସମସ୍ତ ଜିନିଷର କାରଣ, ସେଥିର କଥା କହିବି।

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च। वंशानुचरितादेश्च, मत्स्यकूर्म्मादिरूपधृक्

ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ବନ୍ତର, ବଂଶର ଚରିତ୍ର ଓ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଆଦି ରୂପର ବିବରଣୀ।

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह। ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ—ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ ଓ ଛଅଟି ବେଦାଙ୍ଗ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः। छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्म्मशास्त्रं पुराणकम्

ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଛନ୍ଦ, ଅଭିଧାନ, ମୀମାଂସା, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ।

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम्। अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

ନ୍ୟାୟ, ଚିକିତ୍ସା, ସଙ୍ଗୀତ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏହାମାନେ ଅପରା ଜ୍ଞାନ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ପରା ଜ୍ଞାନ।

यत्तददृश्ययमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम्। विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा

ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଜାତି ବଂଶ ନାହିଁ ଓ ଚିରନ୍ତନ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେଠାରେ କହିଥିଲେ।

तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

ଏହିପରି, ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ରୂପ ନେବାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः

ଏହିପରି ମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ 'ପ୍ରଶ୍ନ' ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା।

वसिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् । पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବତାର ନେଇ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଠିଏ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ବିଷୟରେ କହ। ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲ, ସେପରି ଆମକୁ କହ।

अग्निरुवाच मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ श्रृणु वै हरेः । अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ମାଛ ଅବତାର ବିଷୟରେ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଅବତାର ନେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

ପୂର୍ବ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଳୟ ହେଲା। ସେବେଳେ, ହେ ମୁନି, ଭୂଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲେ।

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये। एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्

ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ, କୃତମାଳା ନଦୀରେ ଜଳ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା ବେଳେ,

तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत। क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

ତାଙ୍କର ହାତରେ ଥିବା ଜଳରେ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ ଏକା ଆସିପଡ଼ିଲା। ସେ ମାଛଟିକୁ ପୁଣି ଜଳକୁ ଫେଙ୍ଗିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ମାଛଟି କହିଲା: 'ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମତେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଅ ନାହିଁ।'

ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्। स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

'ଆଜି ମୋତେ ମଗର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭୟ ଅଛି।' ଏହା ଶୁଣି ସେ ମାଛଟିକୁ ଏକ କଳଶରେ ରଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ମାଛଟି ବଡ଼ ହେଲା ଏବଂ ପୁଣି କହିଲା, 'ମତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो

ମାଛଟିର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଏହାକୁ ଜଳଘଟରେ ରଖିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ହେବା ପରେ, ମାଛଟି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା, 'ହେ ରାଜା, ମତେ ଆଉ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् । ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

ପୁଣି ଏହାକୁ ଏକ ସରୋବରରେ ରଖିଲେ, ମାଛଟି ସେଠିର ଆକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ଏହା ପୁଣି କହିଲା, 'ମତେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦିଅ,' ତେଣୁ ତାକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः

କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଛଟି ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ହେଇଗଲା। ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ମାଛକୁ ଦେଖି ମନୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ:

को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते। मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

'ତୁମେ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ହେ ନାରାୟଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ କରୁଛ?'

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्। अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାଛଟି ଯିଏ ପାଳନରେ ରତ, ସେ ମନୁଙ୍କୁ କହିଲା: 'ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅବତାର ନେଇଛି।'