ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି। ଏଠାରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଏକ କରି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ନୀଳମଣି ପ୍ରଭା ଯେପରି ଚମକେ, ତେଣୁ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଘନ ଆକୃତିର, ତିନିଟି ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛି। କୂର୍ମ ଭଳି ଏହା ପିଠିରେ ଉଠା ଓ ଚକ୍ରାକାର ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର। ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅଙ୍କୁଶ ଭଳି ଚିହ୍ନ, ନୀଳରଙ୍ଗ ଓ ଚିଟି ଚିହ୍ନ ରହିଛି। ବୈକୁଣ୍ଠ ଏକ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ପଦ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ମଣି ଭଳି ଚମକେ, ଓ ପୂଛ ରେଖା ଅଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଆକୃତିର, ତିନିଟି ଚିଟି ଚିହ୍ନ ଓ କାଚ ଭଳି ରଙ୍ଗ ରହିଛି। ଶ୍ୟାମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଦାହାଣ ଦିଗରେ ଏକ ରେଖା ଓ ଗୋଲାକାର ଆକୃତିର। ବାମନ ଗୋଲାକାର, ବହୁତ ଛୋଟ, ନୀଳ ଓ ଚିଟି ଚିହ୍ନ ଅଛି। ଶ୍ୟାମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଦାହାଣରେ ରେଖା, ବାମରେ ଏକ ଚିଟି ଅଛି। ଅନନ୍ତ ନାଗ ଭଳି ଗୋଟିଏ ତରଙ୍ଗାକାର ଚିହ୍ନ ଓ ବହୁ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛି। ଦାମୋଦର ଘନ ଆକୃତିର, ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଓ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଅଛି। ସୁଦର୍ଶନରେ ଏକ ଚକ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣରେ ଦୁଇଟି, ଚିତ୍ରକ୍ରା ଅର୍ଥାତ୍ ଅଚ୍ୟୁତ ବା ତ୍ରିବିକ୍ରମରେ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନରେ ଚାରିଟି ଚକ୍ର, ବାସୁଦେବରେ ପାଞ୍ଚଟି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନରେ ଛଅଟି ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣରେ ସାତଟି ଚକ୍ର ଅଛି। ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ଆଠଟି, ନବବ୍ୟୂହରେ ନଅଟି, ଦଶାବତାରରେ ଦଶଟି ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଅଧିକ ମିଶି ଏଗାରଟି ଚକ୍ର ଅଛି। ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ବାରଟି ଚକ୍ର ଅଛି; ଏହା ପରେ ଅନନ୍ତଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ପରମ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଶାଳଗ୍ରାମ ଆଦି ଉପାସନାର ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି। ହରିଙ୍କ ଉପାସନା ତିନି ପ୍ରକାର—କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଷ୍କାମ ଓ ମିଶ୍ର।" ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ପଞ୍ଚଟି ଅବତାରରେ ଉପାସନା କାମନା ନିମିତ୍ତରେ କିମ୍ବା ଉଭୟ ପାଇଁ ହୁଏ; ବରାହ, ନୃସିଂହ ଓ ବାମନ ଉପାସନା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ହୁଏ। ଏବେ ଚକ୍ର ଆଦି ତିନିଟି ଶାଳଗ୍ରାମ ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାସନା ଫଳ ନ ଦେଏ, ନିମ୍ନତମ ଫଳଦାୟକ। ମଧ୍ୟମ ଉପାସନା ହେଉଛି ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ବର୍ଗ ଆକୃତିରେ ଚିତ୍ର କରି ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା। ହୃଦୟରେ ପ୍ରଣବ ଓ ଷଡଂଗ ହାତ ଓ ଦେହରେ ବିଧାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୂଜା କରାଯାଏ। ଚକ୍ର ବାହାରେ ତିନିଟି ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇ, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, କର୍ତ୍ତା, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମରେ ବିନାଶକ, ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ବିଷ୍ୱକ୍ଷେନ, ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ପୂଜିବା ନିୟମ। ପୂର୍ବଦିଗରେ ଋକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ୍ୟ ବେଦ ରଖିବା ଓ ଅନନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଆଧାର କରିବା ଉଚିତ। ଆସନ, ପଦ୍ମ ଓ ତିନିଟି ଚକ୍ର—ଅର୍କ, ବନ୍ଦ୍ର, ବହ୍ୱ୍ୟ—ବିଧାନ କରିବା ପରେ, ବାରଟି ଆରାମିକ୍ ଆସନରେ ଶିଳା ରଖି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ବିଭିନ୍ନ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ପୂଜିବା ନିୟମ। ପରେ ପୂର୍ବଦିଗରୁ ବେଦ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଜିତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ପଞ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣବ ଓ ତିନିଟି ମୁଦ୍ରା ସହିତ ପୂଜିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ବିଷ୍ୱକ୍ଷେନ, ଚକ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କ ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବାପରେ, ପ୍ରଥମ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜାକୁ ଫଳହୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବବତ୍, ସୋଳଟି ଆରା ଓ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ର କରି, ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଥମେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଖଡ଼ଗ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ବେଦ ଆସନ ଦେଇ, ବାରଟି ଆରା ଶିଳା ରଖି, ତୃତୀୟ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ। ଆଠଟି ଆରା ଭିତରେ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ର କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜି, ଏହି ଆସନ ଉପରେ ଶିଳା ରଖିବା ନିୟମ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦଶ ପ୍ରକାରରେ ପୂଜା କରିବା, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଜିତା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରମ ପ୍ରଭୁ ଏହିପରି କହିଲେ—"ଓମ୍। ମୋର କେଶବ ରୂପରେ ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଅଛି। ନାରାୟଣ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।" "ତାପରେ ଗଦାଧାରୀ ମାଧବ, ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ସହିତ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୋବିନ୍ଦ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି।" "ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଶ୍ରୀଗଦୀ, ପଦ୍ମୀ, ଶଂଖୀ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ; ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଗଦା ସହିତ।" "ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ପଦ୍ମଗଦୀ, ଚକ୍ରୀ ଓ ଶଂଖୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ବାମନ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ସହିତ ମୋତେ ସର୍ବଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ମାର୍ଗଦାତା ଶ୍ରୀଧର, ପଦ୍ମୀ, ଚକ୍ରଶାର୍ଙ୍ଗୀ, ଶଂଖୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।" "ପଦ୍ମନାଭ, ଵରଦାତା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦାମୋଦର ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଗଦା, ଚକ୍ର ସହିତ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।" "ଗଦା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବାସୁଦେବ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସଙ୍କର୍ଷଣ ଗଦା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ସହିତ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଅନିରୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର, ଗଦା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ ଧାରୀ, ଗଦାଧାରୀ, ମହାପୁରୁଷ; ଅଧୋକ୍ଷଜ ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ସହିତ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ମୁଁ ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଶଂଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଅଚ୍ୟୁତ ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର, ଶଂଖ ସହିତ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ଶିଶୁ ରୂପରେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଶଂଖ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ସହିତ; ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି।" "ହରି ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, କୌମୋଦକୀ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ଶଂଖ, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ସହିତ ମୋତେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି।