ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନେ ଦେହ-ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣର ନିୟମ ବିଷୟରେ ଅତି ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଳାର ଖୁବ ଉପଯୁକ୍ତ ବିବରଣୀ ଦେଲେ। ଗଳାକୁ ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ କଳା ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହାର ପ୍ରଶସ୍ତତାରେ ଶୋଭିତ ହେବା ଦରକାର। ଚକ୍ଷୁ, ଉରୁ, ଜଙ୍ଘା, ଗୁଡ଼ିକୁ ତାଲିକାର ଅନୁପାତରେ ବ୍ରିହତ୍ତର କରିବା ଉଚିତ। ପାଦର ପଛ, କଟି ଓ ନିତମ୍ଭକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଗଠିତ କରିବା ଦରକାର। ଆଠ ଉଙ୍ଗୁଳିକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ଏହାର ଲମ୍ବତାକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ମାପରେ କମାଇବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏକ ଚକ୍ଷୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ତେବେ ଉରୁ, ଜଙ୍ଘା ଓ କଟିକୁ ଏହିପରି ଅନୁପାତରେ ରଖିବା ଦରକାର। ମଧ୍ୟଭାଗ ମୋଟା ଓ ଗୋଳ ହେବା ଉଚିତ, ଦୁଇ ଷଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚ ଓ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଦରକାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଷଣ୍ଡ ଏକ ତଳ ମାପର ହେବା ଦରକାର, କଟି ସାଢ଼େ ଏକ ଭାଗରୁ ଅଳ୍ପ ଅଧିକ ହେବା ଉଚିତ। ବାମ ହାତରେ ବେଲ ଫଳ, ଡାହାଣ ହାତରେ ପଦ୍ମ ଓ ଦୁଇଁ ହାତରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚାମର ଧରିବା ଉଚିତ। ନାକ ଲମ୍ବା, ଠୋଢ଼ ଭାରି, ଶରୀରରେ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଦେହ ନିର୍ମାଣର ନିୟମ ଶେଷ କରି, ପ୍ରଭୁ ଏବେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଆଦି ଦେବମୂର୍ତ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉପାସନା କଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଁଟି ମିଳେ। ଶାଳଗ୍ରାମର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର କଳୋ, ପାଥରରେ ଅଟୁଟ ଓ ଦୁଇ ଚକ୍ର ଥାଏ, ଏହା ବାସୁଦେବ ରୂପ। ଦୁଇ ଚକ୍ର ସହିତ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଅନେକ ଛିଦ୍ର ଓ ନୀଳ ଦୀର୍ଘ ଆକୃତି ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ। ନିରୁଦ୍ଧ ପୀତ ରଙ୍ଗର, ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ, ଗୋଳ ଓ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ରେଖା ଥାଏ। କୃଷ୍ଣନାରାୟଣ ନାଭିରେ ଉତ୍ତୋଳିତ, ଏକ ଖୋପ ଓ ଲମ୍ବା ଆକୃତି। ପରମେଷ୍ଠୀ ପଦ୍ମ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ, ପଛରେ ଏକ ଛିଦ୍ର ଓ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁ ଗାଢ଼ କଳୋ, ମୋଟା ଚକ୍ର ଓ ମଧ୍ୟରେ ଗଦା ଆକୃତି ରେଖା ଥାଏ। ନରସିଂହ ବାଦାମି ରଙ୍ଗର, ମୋଟା ଚକ୍ର ଓ ପାଞ୍ଚ ବିନ୍ଦୁ ଅଛନ୍ତି। ବରାହ ଶୂଳ ଚିହ୍ନିତ, ଯଦି ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅସମ, ତେବେ ଅଶୁଭ ମନାଯାଏ। ନୀଳମଣି ସଦୃଶ, ମୋଟା, ତିନି ରେଖା ଶୋଭିତ ହେଲେ ଶୁଭ ମନାଯାଏ। କୂର୍ମ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଉତ୍ତୋଳିତ, ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ ଓ କଳୋ ରହିଥାଏ। ହୟଗ୍ରୀବ ଅଙ୍କୁଶ ଚିହ୍ନ, ନୀଳ ଓ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ବୈକୁଣ୍ଠ ଏକ ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ସଦୃଶ, ମଣି ସଦୃଶ, ପଛରେ ରେଖା ଅଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ଲମ୍ବା, ତିନି ବିନ୍ଦୁ ଓ କାଚ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗର। ଶ୍ୟାମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରେଖା ଓ ଗୋଳ ଆକୃତି। ବାମନ ଗୋଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ, ନୀଳ ଓ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ। ଶ୍ୟାମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଡାହାଣରେ ରେଖା, ବାମରେ ବିନ୍ଦୁ ଅଛି। ଅନନ୍ତ ସର୍ପ ମୁଡ଼ି ଆକୃତି, ଅନେକ ଚିହ୍ନ ଓ ରୂପ ଅଛି। ଦାମୋଦର ମୋଟା, ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଓ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ ଅଛି। ସୁଦର୍ଶନ ଏକ ଚକ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ ଦୁଇ ଚକ୍ର, ଚିତ୍ରକ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ କିମ୍ବା ତ୍ରିବିକ୍ରମ ତିନି ଚକ୍ର। ଜନାର୍ଦନ ଚାରି ଚକ୍ର, ବାସୁଦେବ ପାଞ୍ଚ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଛଅ ଚକ୍ର, ସଙ୍କର୍ଷଣ ସାତ ଚକ୍ର। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଆଠ ଚକ୍ର, ନବବ୍ୟୂହ ନଅ, ଦଶାବତାର ଦଶ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଏଗାର, ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ବାରହ ଚକ୍ର ଅଛି। ଏହିପରି ଉପରେ ଅନନ୍ତ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଭୁ ଏବେ କହିଲେ—ଶାଳଗ୍ରାମ ଆଦି ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ ମୂର୍ତ୍ତିର ଉପାସନା କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି। ହରିଙ୍କ ଉପାସନା ତିନି ପ୍ରକାର—କାମ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ମିଶ୍ର। ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି ଅବତାରରେ କାମ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୁଇଁଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉପାସନା ହୁଏ। ବରାହ, ନରସିଂହ ଓ ବାମନଙ୍କ ଉପାସନା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଏବେ ପ୍ରଭୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ ଚକ୍ର ଆଦି ତିନି ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା କଥା କହିଲେ। ଉତ୍ତମ ଉପାସନା ଫଳହୀନ, ନିମ୍ନ ଉପାସନା ଫଳଦାୟକ। ମଧ୍ୟମ ଉପାସନା ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଚତୁରସ୍ର ଉପରେ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ରଖି କରାଯାଏ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ହୃଦୟରେ, ଷଡଅଙ୍ଗ ହାତ ଓ ଶରୀରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଚକ୍ରର ବାହାରେ ତିନି ମୁଦ୍ରା କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରେ ବାୟୁ ଗୁଚ୍ଛ, ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର। ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, କର୍ତ୍ତା, ନିରୋଧକ, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେନ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦିଗରେ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଋଗ୍ବେଦ ଆଦି ବେଦ ପୂର୍ବରେ, ଭୂମିକୁ ଅନନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧାର ଭାବେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଆସନ, ପଦ୍ମ ଓ ତିନି ଚକ୍ର—ଅର୍କ, ବନ୍ଦ୍ର, ବାହ୍ବ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର। ବାରହ ଆରା ସହିତ ଆସନରେ ଶିଳାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଜ ବୀଜମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବେଦ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଜିତା ଆଦି ସହିତ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜି, ତିନି ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ବିଶ୍ୱକ୍ଷେନ, ଚକ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଦରକାର। ପ୍ରଥମ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜାକୁ ଫଳହୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବବତ୍ ଏକ ଷୋଳ ଆରା ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଖଡ଼ଗ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ଧନୁଷ୍ୟ, ବାଣ ଓ ବେଦ ଆଦି ସହିତ ଆସନ ଦେଇ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆରା ଶିଳାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ତୃତୀୟ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏକ ଅଷ୍ଟ ଆରା ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପୂଜି, ଏହି ଆସନରେ ଶିଳାକୁ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ସହିତ ଦଶ ପ୍ରକାର ଓ ଗାୟତ୍ରୀ, ଜିତା ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—ଓମ୍। କେଶବ ରୂପେ ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଗଦାଧର ମାଧବ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରିଛି। ଗୋବିନ୍ଦ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମୋକ୍ଷଦାତା ଶ୍ରୀଗଦୀ, ପଦ୍ମୀ, ଶଂଖୀ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ; ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ପଦ୍ମଗଦୀ, ଚକ୍ରୀ ଓ ଶଂଖୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।