ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଓ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ଦଶ ଅବତାରଙ୍କୁ, ଆଗ୍ନେୟ କୋଣରେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ, ନୃତ୍ୟ କୋଣରେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଏବଂ ବାୟୁ କୋଣରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସ୍ଥାପନ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଇଶାନ କୋଣରେ ପଦ୍ମା ଓ ଈଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାସୁଦେବ କିମ୍ବା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ବସାଯାଏ। ଯଦି ତେରଟି ମଂଦିର ଥାଏ, ତେଁଠାରେ ବିଶ୍ୱରୂପ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ କେଶବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମଂଦିରରେ ସ୍ୱୟଂ ହରିଙ୍କୁ ବସାଯାଏ। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି କଦଳିମାଟି, କାଠ, ଧାତୁ କିମ୍ବା ମଣିରୁ ତିଆରି ହୋଇପାରେ। ଏହା ସାତ ପ୍ରକାରର ଥାଏ: ପାଷାଣ, ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ମାଟି, ଓ ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାରର ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡିକୁ ଯଥାସମୟରେ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏବେ ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତି ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ପାହାଡି ନାହିଁ, ତେବେ ଭୂମିରୁ ଶିଳା ନେବା ଉଚିତ। ଧଳା, ଲାଲ, ହଳଦିଆ, କଳା ଇତ୍ୟାଦି ରଙ୍ଗର ଶିଳା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯଦି ଚାହିଁଥିବା ରଙ୍ଗର ଶିଳା ମିଳେନାହିଁ, ତେବେ ସିଂହବିଧି କରି ଆବଶ୍ୟକ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଏ। ଶିଳାର ଶିରା ଧଳା ରେଖା ଥିଲେ, କିମ୍ବା ସିଂହବିଧିରେ କଳା ଶିରା ହେଲେ, କଂସ୍ୟ ଘଣ୍ଟାର ଧ୍ୱନି ହୁଏ; ପୁରୁଷ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଅଗ୍ନିସ୍ପୁଳିକା ଦେଖାଯାଏ। ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ନାରୀ ଲକ୍ଷଣ, ଅରୂପ ଥିଲେ ନପୁଂସକ ଲକ୍ଷଣ। ଶିଳା ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଦେଖିଲେ ତାହା ଗର୍ଭବାତ୍ସଲ୍ୟ ଭାବି ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଏକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଅରଣ୍ୟଯାଗ କରିବା ନିୟମ। ଏଠାରେ ମାଟି ଖନନ କରି, ଶିଳାକୁ ଲେପି, ମଣ୍ଡପରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ବଳି ଦେଇ, କୁଟାରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ପୂଜି, ଶିଳାକୁ ଚାଉଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ନରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ରକ୍ଷା କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଅନ୍ତେ, ଆଚାର୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ ଓ ଭୂତପୂଜା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ—ଯାତୁଧାନ, ଗୁହ୍ୟକ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, କ୍ଷମା ଚାହାଯାଏ—"ଏହି ଯାତ୍ରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ, କେଶବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ କାମ, ସେହି କାମ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହେଉ। ବଳିର ଦାନରେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ, ଏଠାରୁ ଶାନ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ।" ଏଭଳି କହିଲେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି। କଳାକାରମାନେ ପକାଯାଇଥିବା ଭାତ ଦେଇ, ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି: "ଓଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସ୍ୱପ୍ନେଶ୍ଵର, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଶୟନ କରୁଛି, ମୋ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୋ ମନସ୍ଥ କାମସମୂହ ଦେଖାଇଦିଅ।" ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଭ ହେଉ, ଅଶୁଭ ହେଲେ ସିଂହବଳି ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି ହେଉ। ପରେ, କୁହାଯାଏ—କୁଠାର, କଠାଲି ଇତ୍ୟାଦି ଉପକରଣ ମଧୁ ଓ ଘୃତରେ ଲେପି ଧରିବା ଉଚିତ। ନିଜକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବି, କଳାକାରକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଭାବି, ଉପକରଣକୁ ବିଷ୍ଣୁର ଅଂଶ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଶିଳାକୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତିରେ କାଟିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପୀଠିକା ପାଇଁ ଶିଳାକୁ ମୃଦୁ ତଳ କରି, ଗାଡ଼ିରେ ଢାକି ନେଇ ଶିଳ୍ପୀର କାମଘରକୁ ଆଣି, ପୂଜା କରି ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରଭୁ କୁହନ୍ତି—ବାସୁଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଏବେ କୁହିବି। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଂଦିରରେ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ବିଧିମୁତାବକ୍ ସ୍ଥାପନ, ପୂଜା ଓ ବଳି ଦେଇ, ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଧାଗା ଟାଣିବା ନିୟମ, ଯେଉଁଥିରେ ନମ୍ବମ ଭାଗ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ। ଶିଳାର ଉପରେ ଝାଲାର ଆକାରର ମାପକୁ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠି ମାପାଯାଏ, ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଗୋଲ ଅଂଶକୁ କାଳନେତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଏକ ଭାଗକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ତଳ ଅଂଶ, ଏକ ଭାଗ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ହାଠ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗଳା ତିଆରିବା ନିୟମ। ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ମୁଖ ଏକ ତାଳ ଲମ୍ବା, ଗଳା ଏକ ତାଳ, ହୃଦୟ ଏକ ତାଳ। ନାଭିଠାରୁ ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ତାଳ, ଉରୁ ଦୁଇ ତାଳ, ଗୋଡ଼ ଦୁଇ ତାଳ ମାପିବା ନିୟମ। ପାଦରେ ଦୁଇଟି ଧାଗା, ଗୋଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଏକ, ହାଠରେ ଦୁଇ, ଉରୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ। ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ, କମର, ନାଭି, ହୃଦୟ, ଗଳା, କପାଳ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାଗା ଦେବା ନିୟମ। ଶିରୋପରିରେ ଏକ ଧାଗା, ଏବଂ ସପ୍ତ ଧାଗା ଉପରେ। ତିନି କାନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଛଅ ଧାଗା, ମଧ୍ୟଧାଗା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଧାଗା ଦିଆଯାଏ। ମୁହଁ, ନାକ, ମୁଁହ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି ଲମ୍ବା, ଗଳା ଏବଂ କାନ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି ଲମ୍ବା। ଠୋଠ ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଠି, ତଳ ଠୋଠ ଅର୍ଦ୍ଧ। ଚକ୍ଷୁ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି, ମୁଁହ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି, ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି। ଠୋଠ, ଗଣ୍ଡ, କାନ, ଜଅ ଏବଂ ଶିର ମାପ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ତାହାର ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ।