ଏହି ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନର କ୍ରମକଥା ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ମଣ୍ଡପରେ ଏକ ଘଡ଼ାରୁ ପାଣି ଝାରିଦିଆଯାଏ, ପୁଣି ତାଳି ଗଛର ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁଯାଏ, ଏବଂ ଶୁଧ୍ଧ ପାଣିରେ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ଶରୀରକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୋଉଛି, ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ବେଦି ପାଖକୁ ଆଣାଯାଏ। ସେଠାରେ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ହୋମ କରାଯାଏ। ତାପରେ ହାତ ଧୋଇ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଚାଲିଥିବା ତିନିଟି ରେଖା ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ତିନିଟି ରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ। ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଣି ଛିଟାଯାଏ, ଯୋନି ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସ୍ୱରୂପ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବେଦିର ଯୋନିରେ ସେଉଁଠି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ପଞ୍ଚଟି ପାତ୍ର, ଦର୍ଭା, ଷ୍ଟ୍ରୁକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ; ଘେରା ଏବଂ ଇଂଧନ ହାତର ଲମ୍ବର ହେବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଣୀତା, ଛିଟା ପାତ୍ର, ଘୃତପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ସଜାଯାଏ; ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ଥ ଚାଉଳ, ଏକ ଯୁଗଳ ଓ ଏକ ଖୋଲାମୁଖ ପାତ୍ର ରହିଥାଏ। କୁଶ ତୀର୍ଥକୁ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ରଖି ପ୍ରଣୀତା ଓ ଛିଟା ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ; ପ୍ରଣୀତାକୁ ପାଣିରେ ପୂରଣ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରାଯାଏ। ପ୍ରଣୀତାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଓ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ; ଛିଟାପାତ୍ରକୁ ପାଣିରେ ପୂରି, ପୂଜା କରି, ଡାହାଣପଟେ ରଖାଯାଏ। ଅଗ୍ନିରେ ଚାରୁ ରନ୍ଧାଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାହାଣପଟେ ବସାଯାଏ; ପୂର୍ବକୁ କୁଶ ଛାଡ଼ି, ଘେରା ତିଆରି କରାଯାଏ। ଗର୍ଭାଧାନ ଆରମ୍ଭ କରି, ସଂସ୍କାରମାନେ—ଗର୍ଭାଧାନ, ଜନ୍ମ, ସୀମନ୍ତ, ନାମକରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଇଷ୍ଣବ ବିଧି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ହୋମ ଦିଆଯାଏ, ଷ୍ଟ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ପୂନ୍ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ କରାଯାଏ। ବେଦି ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍ୱଳା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ହୋମ କରାଯାଏ; ଏଠି ବେଦିର ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ତିନି ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ ଆଦି ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଗର୍ଭ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ମୂଳ; ଅଗ୍ନି ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଓ ପରମାତ୍ମା ମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରେ ମୁଣ୍ଡ, କୋଣରେ ବାହୁ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ଉରୁ; ଗଭା ହେଉଛି ପାତ୍ର, ଯୋନି ହେଉଛି ଗର୍ଭ; ତିନି ଗୁଣ ହେଉଛି କଟିବନ୍ଧ, ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି ଦଶ ଟି କଣ୍ଡ ତିଆରି କରାଯାଏ। ପ୍ରଣବ ମୁଦ୍ରାରେ ପଞ୍ଚ ହୋମ କରି, ପୁଣି ଆଘାର ହୋମ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ସମାପ୍ତ କରି, ଘୃତ ଢାଳାଯାଏ। ଈଶାନ ଦିଗର ମୂଳରେ ଘୃତ ଭାଗ ଦିଆଯାଏ; ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ହୋଇଥାଏ। ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—ଏହି ଅଗ୍ନି କମଳମଧ୍ୟରେ, ସପ୍ତ ଜିହ୍ୱାସମ୍ପନ୍ନ, କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାସମ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ମୁହଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ୧୦୮ ହୋମ କରାଯାଏ; ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମୂଳରେ ଓ ଦଶ ଭାଗ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦିଆଯାଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ସମ୍ପାତ ହୋମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତିନି ସିଂହ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶୋଧକଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଦରକାର, ଏହାକୁ ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଦରକାର। ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଏହାକୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି, ବିଲ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଣିରେ ଛିଟିଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ପବିତ୍ର କରାଯାଏ। ଘଡ଼ା ପାଖରେ ରଖି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଓ ଆମଳକୀ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବକୁ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସହ ଭସ୍ମ ଓ ତିଳ ଦକ୍ଷିଣକୁ, ଗୋମୟ ଓ ମାଟି ପଶ୍ଚିମକୁ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ସହ ଉତ୍ତରକୁ, ନାରାୟଣ ସହ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ତାପରେ ହୃଦୟରେ ଦର୍ଭା ପାଣି, ଅଗ୍ନିରେ କେଶର ଓ ଲାଲ ପିଠି, ମୁଣ୍ଡରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଧୂପ, ଚୁଡ଼ାରେ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ରଖାଯାଏ। ଦିବ୍ୟ ମୂଳ ଫୁଲ ଓ କବଚ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ବାୟୁକୁ, ଚନ୍ଦନପାଣି, ଚାଉଳ, ଦହି ଓ ଦୂର୍ବା ଏକ ଛୋଟ ଝୁଲିରେ ରଖାଯାଏ। ଘରକୁ ତିନି ତାର ଦ୍ୱାରା ଘେରି, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବୀଜ ଛିଟାଯାଏ, ପୂଜାକ୍ରମରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉପଚାର ଦିଆଯାଏ। ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ପାଦପାଳଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଘଡ଼ାରେ ଏହି ଶୁଭ୍ର ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ—ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଶକ୍ତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ। ମୁଁ ତୁମ ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବତାକୁ ଧାରଣ କରୁଛି; ଧୂପ ଓ ଦୀପ ପୂଜା କରି, ବାହାରେ ଦ୍ୱାରପାଖରେ ଯିବା ଦରକାର। ପୁଷ୍ପ, ଚାଉଳ ଓ ଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ ପବିତ୍ରକୁ ପାଥର ଉପରେ ରଖିବା ଦରକାର; ଏହି ଭାଇଷ୍ଣବ ପବିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ମହାପାପ ନାଶକ। ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାକୁ ନିଜ ଶରୀରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ସଭାର ଆରମ୍ଭରେ ଆସନରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଦିଆଯାଏ। ପୁଷ୍ପ, ଚାଉଳ ଓ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ‘ବିଷ୍ଣୁ ଶକ୍ତିଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ’ ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନିରେ ବିରାଜିତ ଦେବତାକୁ ଦେଇ, ମହାଶେଷ ଶୟ୍ୟାରେ ଶେଇଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ‘ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂଜିବି, ହେ କେଶବ, ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅ’, ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଣକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଘଡ଼ା, ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର, ରୋଚନା, କପୂର, କେଶର ଓ ପାଣି ଭରି ରଖାଯାଏ। ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ପାତ୍ରକୁ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମଣ୍ଡପର ବାହାରେ ତିନି ଅଙ୍ଗ ଚକ୍ରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏଠି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଦହି, ହୋମ ଗଣ୍ଡ ରଖାଯାଏ; ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ, ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ ଓ ରାତି ଜାଗରଣ କରାଯାଏ। ଦୂତ, ଶିଶୁ, ନାରୀ ଓ ଭୋଗପ୍ରେମୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ଗନ୍ଧପୁରଣ ତାର ରହିନଥାଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଧାରଣ ବିଧି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣ।