ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ, ହରି ନିଜେ ଚାରିଭାଗ ଭାବେ ଅବତରଣ କଲେ । ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କଠାରୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଶ୍ରୀରାମ । କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭରତ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜନ୍ମିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପାୟସ ସେବନ କରି ଦେବୀମାନେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ । ସେହି ପୂତ୍ରମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଆଗରୁ କରି, ପିତାଙ୍କ ସହିତ ବର୍ଷକାଳ ବ୍ୟତୀତ କଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଦଶରଥ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହ ବଳିଦାନର ବିଘ୍ନ ନଶ୍ୱ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ନେଲେ ଓ ତାଡକାକୁ ବଧ କଲେ । ଦୂରରୁ ମାନବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରୀଚକୁ ମୁହଁଲା କରିଦେଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁବାହୁ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବଧ କରିଦେଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବସି, ସେମାନେ ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ବଳିଦାନକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ଶତାନନ୍ଦ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ, ସେଠାରେ ପୂଜିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ସବର କଥା କହିଲେ । ରାମ ସହଜରେ ଧନୁଷ ବାନ୍ଧି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; ଜନକ, ନିଜ ପୁତ୍ରୀ, ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ସାହସର ମୂଲ୍ୟରେ ଦାନ କଲେ । ପରେ, ପିତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସି, ରାମ ଜନକୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉର୍ମିଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ । କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି ଓ ମାଣ୍ଡବୀ, ଜନକଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଇ ଅପରୁପାଙ୍କୁ ଜନକ ସମ୍ମାନିତ କଲେ; ରାମ ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଵଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବାପ୍ସାଘରକୁ ଫେରିଲେ । ପରେ, ନାରଦ କହିଲେ — ରାମ, ଵଶିଷ୍ଠ, ମାତୃଗଣ, ଅତ୍ରି ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା, ଶରଭଙ୍ଗ ଓ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ଏହିପରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଧନୁଷ ଓ ତଳୱାର ପାଇ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଜନସ୍ଥାନରେ, ପଞ୍ଚବଟୀରେ, ଗୋଦାବରୀ ତଟରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ଶୂର୍ପଣଖା ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିବା ପାଇଁ ଆସିଲା । ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପଚାରିଲା, "ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ମୋ ପତି ହେଉ।" ତାପରେ, "ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଦେଉଛି," ବୋଲି ଧାଇଅସିଲା; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ନାକ ଓ କାନ କାଟିଦେଲେ । ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରାଙ୍କଠାରେ ଗଲା ଓ କହିଲା, "ମୋ ନାକ ନାହିଁ, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ । ସୀତା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇ; ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ପାନ କରାଉଛ, ତେବେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ।" ଖରା, "ଏହିପରି ହେଉ," ବୋଲି ଦୁଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିରା ଓ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ । ରାମ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପଦାଟି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ । ତ୍ରିଶିରା, ଖରା ଓ ଦୁଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଗଲେ; ଶୂର୍ପଣଖା ଲଙ୍କାକୁ ଯାଇ ରାବଣଙ୍କ ଚରଣେ ପଡିଲା । କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲା, "ତୁମେ ରାଜା ନୁହଁ, ରକ୍ଷକ ନୁହଁ; ଏଠାକୁ ଆସି ରାମକୁ ମାର, ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କର । ମୁଁ କେବଳ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇଲେ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ ।" ଏହା ଶୁଣି, ରାବଣ "ଏହିପରି ହେଉ," ବୋଲି ମାରୀଚକୁ ଡାକି କହିଲେ, "ତୁମେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚିହ୍ନିତ ମୃଗ ହେଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଅ; ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ହରିବି, ନହେଲେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ।" ମାରୀଚ କହିଲେ, "ରାମ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପ; ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯିବା ଠିକ୍, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୁନିପୁନି ସୀତାଙ୍କ ଆଗରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ସୀତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ରାମ ତୀର ଦ୍ୱାରା ମାରୀଚକୁ ବଧ କଲେ; ମୃଗ ମରିବା ବେଳେ "ହା ସୀତା! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲା । ତାପରେ, ସୀତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଏହି ସମୟରେ ରାବଣ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କଲେ । ଜଟାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଂଗ ଆହତ ହୋଇ, ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ କୋଳରେ ନେଇ ଲଙ୍କାର ଅଶୋକବାଟିକାରେ ରଖି, ଏହିପରି କହିଲେ, "ମୋର ପ୍ରଧାନ ପତ୍ନୀ ହେଉ; ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବ ।" ରାମ ମାରୀଚକୁ ବଧ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ଏହା ମାୟାମୃଗ ଥିଲା, ଯେପରି ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ହରଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ ।" ସେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟଥିତ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, "ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି?" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ରାମ ଜନକୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏବେ, ଜଟାୟୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରିନେଇଛନ୍ତି ।" ପରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଶବକୁ ସଂସ୍କାର କରି, ରାମ କବନ୍ଧକୁ ବଧ କଲେ । ନାରଦ କହିଲେ — ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲି, ଦୁଃଖରାତୁର ହୋଇ ରାତି ବିତାଇଲେ; ପରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମିତ୍ର କଲେ । ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ତୀରରେ ସାତିଟି ପାଳମ ଗଛକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ଏବଂ ପାଦରେ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଦେହକୁ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ । ବାଲି, ଶତ୍ରୁ ଭାଇ, ବଧ କରି, କିଷ୍କିନ୍ଧା ରାଜ୍ୟ ଓ ରୂମାକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ । ରିଶ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ କଲେ, "ମୁଁ ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ କରିବି, ସେପରି ତୁମେ ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ପାଇବେ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ମଲ୍ୟବନ୍ତ ପର୍ବତରେ ଚାରିମାସ ପରିଘା ଉପବାସ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ସୁଗ୍ରୀବ, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ; ବାଲିଙ୍କୁ ଯେପରି ମାରାଯାଇଥିଲେ, ଏପରି ପଥରେ ବାଧା ନାହିଁ ।" "ସମୟ ରକ୍ଷ, ସୁଗ୍ରୀବ; ବାଲିଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିନିଅ।