ଏଉଁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଏକ ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷ ଉପାସନା ଓ ଯୋଗପୀଠର ବିଧିବାର୍ତ୍ତା ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଚକ୍ରାକାର ପଦ୍ମରେ ମାସର ଅଧିପତି ଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଏଠି ଆଠଟି ପ୍ରକୃତି, ଛଅଟି, ପାଞ୍ଚଟି ଓ ଚାରିଟି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ପରେ, ଯନ୍ତ୍ରରେ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଯନ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟର ଅଂଶ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଧଳା ଓ ସମାନ ହେବା ଉଚିତ୍। ପତ୍ରଗୁଡିକର ଆକାର ଦୁଇ ହାତର ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ହେବା ଉଚିତ୍, ଏକ ହାତରେ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଆକାର ହେବା ଦରକାର; ସମସ୍ତ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ହେବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମର ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ ଦେଇ ଯୋଡିବାକୁ, ଏବଂ ଚାହୁଁଛି ଅନୁଯାୟୀ କଳା କିମ୍ବା ଗାଢ଼ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ଲାଲ ଓ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗରେ ହେବା ଦରକାର; କୋଣଗୁଡିକୁ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗପୀଠକୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭା ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଯନ୍ତ୍ରର ଗଠନକୁ ଲତା, ଚାଉଁ, ପତ୍ର ଓ ଦିନ୍ଦା ଦେଇ ଭୂଷିତ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଆସନର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ ଦେଇ ଶୋଭା, ଲାଲ ଦେଇ ଚମକ, ହଳଦୀ ଦେଇ ମାନ୍ୟତା ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି। ତାପରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇବାକୁ, କୋଣଗୁଡିକୁ ଧଳା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଭଦ୍ରକ ଓ ଅନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ପୂରଣ ଏହିପରି ହେବା ଉଚିତ୍। ଏଠି ଆରକା ବିଜ ଗୁଡିକ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ଲାଲ ରେଖା ଦେଇ ହେବା ଦରକାର; କଳା ରଙ୍ଗ ଲାଲ ରେଖାରେ ମିଶିଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ବାହାର ଧଳା, କଳା ଓ ଲାଲ ରେଖା ହେବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଅଂଶରେ ହଳଦୀ ରେଖା ଦେଇ ଶୋଭା ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଚାଉଳ ଓ ଏହା ସମାନ ଧାନ୍ୟର ଚୂରା ଧଳା ହେବା ଦରକାର, କୁସୁମ ଓ ଏହା ସମାନ ଚୂରା ଲାଲ ହେବା ଉଚିତ୍, ହଳଦୀ ଚୂରା ହଳଦୀ ହେବା ଦରକାର, ଜଳିଥିବା ଧାନ୍ୟ ଚୂରା କଳା ହେବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଶମୀ ପତ୍ର ଓ ଏହା ସମାନ ବିଜ ଗୁଡିକ ଗାଢ଼ ହେବା ଉଚିତ୍; ବିଜର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ହେବା ଦରକାର। ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତି ସାଧନା ପାଇଁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଗଣନା ହେବା ଉଚିତ୍। ବୁଦ୍ଧିବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଦଶ ହଜାର ଗଣନା, ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ହେବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ହେଉଥିଲେ, ପରେ ଆଉ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ବିଜର ହୋମ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି। ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆଦିକୁ ପୂର୍ବ ସେବା ଦଶମ ଭାଗ ହେବା କଥା ବର୍ଣ୍ନିତ; ପୂର୍ବ ନିୟମରେ ମାସିକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବାମ ପାଦ ଭୂମିରେ ରଖିବା ଓ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହାର ଦୁଇ ଗୁଣ, ତିନି ଗୁଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ସାଧନା ମିଳିଥାଏ। ଏବେ ମନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥୂଳ ଶବ୍ଦାକାର ରୂପ ବାହ୍ୟ ରୂପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଚିତ୍ତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ; ଯେଉଁ ରୂପ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ପରମ ରୂପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ହୃଦୟ-ଆଧାରିତ ଚିନ୍ତା-ଆକାର ରୂପକୁ ସର୍ବଦା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସ୍ଥୂଳକୁ 'ବିରାଟ', ସୂକ୍ଷ୍ମକୁ 'ଲିଙ୍ଗ' ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଚିନ୍ତା-ଶୂନ୍ୟ ରୂପ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଚେତନା, ଅବିନାଶୀ ଜ୍ୟୋତି ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ବସିଥାଏ। ଏଠି ବିଜର ଉପରେ ଉପଜିଥିବା ବିଜକୁ କଦମ୍ବ କୁସୁମ ଆକାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ମାଟି ଦେଇ ଢାକା ପାତରେ ଦୀପ ରଖିଲେ ଯେଉଁପରି ତାହାର ଶିଖା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି ହୃଦୟରେ ଏକା ଓ ଏକତ୍ବରେ ବସିଥାଏ; ମାଟିରେ ବହୁ ଫୁଟକା ଥିଲେ ଯେଉଁପରି ଦୀପର କିରଣ ପ୍ରସ୍ତାରିତ ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁପରି ବିଜର କିରଣ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଯାଏ। ଏହି କିରଣ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ଚମକିଥାଏ। ହୃଦୟରୁ ନାଡୀଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଯାଏ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ନାଡୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଗୁଣରେ, ନାକର ଟିପରେ ବସିଥାଏ। ଗୁପ୍ତ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଶରୀରର ବାୟୁକୁ ଜିତ କରି, ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରର ଚିହ୍ନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଏକାଗ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ନିରାସକ ହୋଇ ଏହି ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଦିବ୍ୟ ଗୁଣାନ୍ୱିତ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଚେପାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରେ ଅଗ୍ନି ଦେବ କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷା ମାର୍ଜନ ନାମକ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଜନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୁଖ ପାଇଥାଏ। ଏହା ପରେ ଅଗ୍ନି ଦେବ କହିଲେ—ପବିତ୍ରାରୋହଣ ବିଧି ଓ ଏକ ବର୍ଷ ହରି ଉପାସନାର ଫଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଆଷାଢ଼ର ଆରମ୍ଭରୁ କାର୍ତ୍ତିକର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରଥମ ଦିନ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଦାନର ଦିନ। ଏହି ବିଧିରେ ଶ୍ରୀ, ଗୌରୀ, ଗଣେଶ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୁହ, ସୂର୍ଯ୍ୟମାତୃ, ଦୁର୍ଗା, ନାଗ, ଋଷି, ହରି ଓ ମନ୍ମଥଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଏହିପରି ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରୁ କ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁ ଦେବତା ପାଇଁ ଭକ୍ତ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ସେହି ଦିନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଦିନ ହେବା ଉଚିତ୍। ପବିତ୍ରାରୋହଣ ବିଧିରେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବିଧି ଛଡ଼ା, ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମାନ ରହିଥାଏ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା, କାଂସା, ତନ୍ତୁ, କପାସ ଓ ଏହା ସମାନ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା କାତା ତନ୍ତୁ, ନାହିଁ ଥିଲେ ପବିତ୍ର ତନ୍ତୁ ନେଇ, ତାହାକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ପବିତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍।