ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ଓ ଦେବତା ଆରାଧନାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେବମୁନିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ। ଏଠି, ପ୍ରଥମେ କହାଯାଏ ଯେ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଏବଂ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ତା’ପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଆରମ୍ଭ କରି ଦଶଟି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଶେଷ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ହସ୍ତତଳ, ମୁଣ୍ଡ, ଲାଲାଟ, ମୁଁହ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜଂଘା, ଗୋଡ଼, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାର ପ୍ରେରିତ ଦୁଇ ଦୂତରେ ବିନ୍ୟାସ କରାଯିବ। ପୁଣି, ଗୋଡ଼, ହାଟୁ, ଜଂଘା, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପୁରୁଷର ଆତ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଛବି, ଛବିଶଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଶିଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକ ଏକାତ୍ମ ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରକୃତିକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପୂଜିବା ନିୟମ ରହିଛି। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଳାଶ୍ରୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା, ଦିଗପାଳମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି ଅଗ୍ନିର ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗର ଦିଗପାଳମାନଙ୍କର ଆସନରେ, ପଦ୍ମକୋଶ ଓ ଆକାଶରେ ମନୋମୟ ଦେବତାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯିବ। ଏହିପରି ଦେବସର୍ବଭୂତ ରୂପକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଓ ଘୃତହୋମ ଯଜ୍ଞର ବିଜୟ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ସହିତ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ଗରୁଡ଼, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏହିପରି ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଆକାଶରେ ବୀଜ ସ୍ଥାପିତ କରି, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ନାମେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଦେବରୁଷି ନାରଦ କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ମୁଦ୍ରାମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରକାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରା ହେଉଛି ଅଞ୍ଜଳି, ଯାହା ହୃଦୟ ସହିତ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ଅଙ୍ଗୁଠି ଉଠାଇ, ବାମ ମୁଠି ଓ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିର ବନ୍ଧନ ସହିତ, ବାମ ହାତର ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଏଭଳି ଉଠାଯିବା କହାଯାଏ। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସାଧାରଣ ଓ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅସାଧାରଣ। କାନ୍ସି ଆଦି ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠି ଠାରୁ ଛାଡ଼ି ମୁଦ୍ରା ଦେଲେ, ଅଠଟି କ୍ରମିକ ମୁଦ୍ରା ହୁଏ। ଅଠଟି ପ୍ରଧାନ ବୀଜର କ୍ରମ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଟି ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ମୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୁଦ୍ରା ହୁଏ। ନବମ ମୁଦ୍ରା ପାଇଁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ମୁହଁ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ବାମ ହାତକୁ ଉପରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ମଝିରେ ଲାଗି ମୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ମୁଦ୍ରା ହୁଏ। ଏହିପରି ବରାହ ମୁଦ୍ରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶକୁ ବନ୍ଧି, ବାମ ମୁଠି ର ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ଛାଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ, ପୂର୍ବ ମୁଦ୍ରାକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ ସଂକୋଚିତ କରି, ଅଙ୍ଗୁଠି ଉଠାଇ ବାମ ମୁଠି ସହିତ ଏହି ମୁଦ୍ରାର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ପୁଣି ଏକଥା ନାରଦ କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ଦୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶିଖାନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ଓ ରୋଗୀ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ରାଜା ରାଜ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ନାରୀ ଓ ମଳନାଶ ପାଇଥାନ୍ତି। ମଝି, ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ରତ୍ନଭରିତ ମାଟିର ଘଡ଼ା ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ମଞ୍ଚ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଳରେ ହଜାର କିମ୍ବା ଶତ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଆସନରେ ବସାଇବା ଦରକାର। ପୁତ୍ର, ସିଦ୍ଧ, ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବସିଲାପରେ, ଗୀତ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ପୂର୍ବକ ଦୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗପୀଠ ଓ ଅନ୍ୟ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ତୁମର କୃପା ପାଇବେ, ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଅନୁଶାସନ କରିବା ଦରକାର। ଏହା ପରେ ନାରଦ କହିଲେ—ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଦେବତାର ଆସନ ଓ ତଦ୍ୱତ୍ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଭ୍ର ଭୂମି କିମ୍ବା ଘରରେ, କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଳରେ ହରି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର। ବର୍ଗାକାର ଭୂମିରେ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଉଚିତ। ପାରଦ ଓ ସୁନାର ଖଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଆଙ୍କିବା ଦରକାର। ବାହାରେ ଛତ୍ତିଶଟି ଖଣ୍ଡ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ରେ ପଦ୍ମାସନ ଆଙ୍କିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଦୁଇ ଦିଗରେ ପଥ ଓ ବାଟ ରହିବା ଦରକାର। ଏହା ପରେ ରେଖା ଘୁଞ୍ଚାଇ ପଦ୍ମମଂଚ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଓ ମଝିରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ୍ମ ଘୁଞ୍ଚାଇ ବାହାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ଅନ୍ୟ ଶେଷ ଅଂଶକୁ ବାଣ୍ଟି, ଚାରିଟି ଗୋଲାକାର ମଞ୍ଚ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର; ପ୍ରଥମେ ମଝିର ମଞ୍ଚ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତନ୍ତୁ ପାଇଁ। ତୃତୀୟ ଅଂଶ ପତ୍ରର ଯୋଡ଼ା, ଚତୁର୍ଥ ପତ୍ରର ଶିଖର ପାଇଁ ଅଙ୍କିବା ଉଚିତ। ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗର କୋଣ ଓ ମଝିରେ ବଢ଼ାଇବା ଦରକାର। ତନ୍ତୁ ଶିଖରରେ ରଖି, ପତ୍ର ଯୋଡ଼ା ମାପିବା ଓ ଏଠାରେ ରେଖା ଛାଡ଼ି ଆଠଟି ପତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଉଚିତ। ପତ୍ର ଯୋଡ଼ାର ଶେଷ ମାପକୁ ମଝିରେ ରଖି, ତା’ପରେ ପତ୍ର ଶିଖର ଘୁଞ୍ଚାଇ ବାହାର ଅଂଶ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଦରକାର। ମଝି ଓ ପାଖରେ ବାହାରକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ତନ୍ତୁ ମଝିରେ ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ପତ୍ର ମଝିରେ ଆଙ୍କିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ପଦ୍ମର ସାଧାରଣ ରୂପ ଦ୍ୱାଦଶ ପତ୍ର ଥାଏ। ମଝି ଅଂଶର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଦିଗ ଆରମ୍ଭରୁ ପରିଘା ଦେଇ ଆଙ୍କିବା ଉଚିତ। ପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଛଅ ଗୋଳାକାର ରେଖା ତିଆରି, ଦ୍ୱାଦଶ ମାଛ ଓ ଦ୍ୱିପତ୍ର ପଦ୍ମ ତିଆରି ହୁଏ। ପଞ୍ଚପତ୍ର ରୂପ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ରେଖା ଏବଂ ଚାରି ଦିଗରେ ଅଂଗ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଦରକାର। ତିନି କୋଣରେ ପଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଇରେ ଯୁଗଳ ରଖିବା ଉଚିତ। ଚାରି ଦିଗରେ ଅଂଗ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଦରକାର। ତା’ପରେ ଦିଗରେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀ ଅପସାରଣ କରି ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଟି କର୍ମଦ୍ୱାର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।