ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି କିପରି ବିଭିନ୍ନ ବେଦ, ଦେବତା, ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଦେହର ଅଂଗସମୂହରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଯାଏଁ ନିୟମ ଓ ବିଧି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ, ଋଗ୍ବେଦକୁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ ଭାବରେ ହସ୍ତରେ, ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ, ଅଥର୍ବବେଦକୁ ଦୁଇ ହସ୍ତେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ ଓ ପାଦର ଶିରା ଅଂଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ହସ୍ତ ଓ ଶରୀରରେ, ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ପାଦରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ମନ, କାନ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା, ନାସା ଏହି ଷଡ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ମନକୁ ବାୟଁ ଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଙ୍ଗୁଳି ଅନୁସାରେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ପାଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ ପ୍ରାଚୀନ ଆକୃତିକୁ ଜୀବାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଅନୁସାରେ, ଅଙ୍ଗୁଳି ଆରମ୍ଭ କରି ହସ୍ତ ଓ ଦେହରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ସପ୍ତମ ଅଂଶ ହସ୍ତ ତଳରେ ଥାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ନାୟକ ଭାବେ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହି ଦେହର ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ପାଦର ଶିରା ଅଂଶରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଉକ୍ଥ, ଷୋଡଶୀ ଓ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅପ୍ତୋର୍ୟାମ ଏହି ସପ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମା, ମନ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ହସ୍ତ ଓ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଶେଷ ଦୁଇଟି ହସ୍ତତଳ, କପାଳ, ମୁଖ ଓ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ପାଦରେ ଏହି ଅଷ୍ଟତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷ ରୂପେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ: ପ୍ରାଣ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ମନ, ଶବ୍ଦ, ଗୁଣ ଓ ବାୟୁ । ଏହିପରି, ରୂପ ଓ ରସ ଯୋଗ କରି ନବତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ତରଜନୀଠାରୁ ବାୟଁ ଅଙ୍ଗୁଠି ଯାଏଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଏ । ଦେହର ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ, ଘୁଁଡ଼ି ଓ ପାଦରେ ଦଶତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି । ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଅଗ୍ନି, ତରଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ଘୁଁଡ଼ିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଦୁଇ ପାଦରେ ଏକାଦଶତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି: ମନ, କାନ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା, ନାସା, ବାଣୀ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ମଳନିଷ୍କ୍ରମଣ ଅଂଗ । ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ତରଜନୀଠାରୁ ଅଷ୍ଟମ ଅଙ୍ଗୁଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁଇ ହସ୍ତତଳରେ ରହିଥାଏ । ଦେହର ଶୀର୍ଷ, କପାଳ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ, ଦୁଇ ଉରୁ, ଦୁଇ ଗୋଡ଼ ଓ ପାଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ: ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁସୂଦନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଶ୍ରୀଧର, ହୃଷୀକେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ଦାମୋଦର, କେଶବ, ନାରାୟଣ, ମାଧବ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ । ଏହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶତତ୍ତ୍ୱ, ପଚ୍ଚିଶତମ ଓ ଛବିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିନ୍ୟାସ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ପୁରୁଷ, ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମା, ଅହଂ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ରୂପ, ଗନ୍ଧ, କାନ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା, ନାସା, ବାଣୀ, ହସ୍ତ, ପାଦ, ମଳନିଷ୍କ୍ରମଣ ଅଂଗ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହସ୍ତ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ, ଉରୁ, ଗୋଡ଼, ପାଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୂତମାନେ ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି, ପାଦ, ଘୁଁଡ଼ି, ଉରୁ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପୁରୁଷ ଆତ୍ମା ଏବଂ ଛବିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏକ ଚକ୍ର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ପ୍ରକୃତିକୁ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି । ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଅସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ରାକୁ ଅଗ୍ନିକୋଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୋଣରେ, ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ଦିଗପାଳମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ, ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଅଗ୍ନିର ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ଥାପିତ । ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ଦିଗପାଳଙ୍କ ନିବାସରେ ଏବଂ ମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶରେ ମନୋମୟ ଦେବତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ଏବଂ ଘୃତଯଜ୍ଞର ବିଜୟ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଗରୁଡ଼, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ସହିତ, ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ବୀଜରୂପେ ପୂଜିବାକୁ କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ନାରଦ ମୁନି କହିଛନ୍ତି: ମୁଁ ଏବେ ମୁଦ୍ରାମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଭାବ, ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରା ହେଉଛି ଅଞ୍ଜଳି, ଯାହା ହୃଦୟ ସହିତ ଅର୍ପିତ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଉଠାଇ, ବାୟଁ ହସ୍ତକୁ ମୁଠି କରି ଓ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ବାନ୍ଧି, ବାୟଁ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ ଏହି ଭାବରେ ମୁଦ୍ରା କରାଯାଏ । ତିନିଟି ସାଧାରଣ ମୁଦ୍ରା ଅଛି, ଅପୂର୍ବ ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଛୋଟ ଅଙ୍ଗୁଳିଠାରୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ଏକାଧିକ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମୂଳ ମୁଦ୍ରାର କ୍ରମ ଭଲଭାବେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗୁଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଟି ଅଙ୍ଗୁଳିକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ଦ୍ୱାରା ।