ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ଉପାସକ ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ତାପରେ ତତ୍ତ୍ୱ ନିୟୋଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାନ୍ତି। ଏହା ପରେ ହସ୍ତ ପରିଶୁଦ୍ଧି କରି, ଆସ୍ତ୍ର ମୁଦ୍ରା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ, ବିଶେଷକରି ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକୁ ଆବୃତ କରି ଶକ୍ତି ନିୟୋଜନ କରାଯାଏ। ଏହି ପରେ ଶରୀରର ମୂଳ ଓ ବାରଟି ଅଙ୍ଗକୁ ଷଡ୍ଦ୍ୱୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା—ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, ଶିରୋଭାଗ, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନୟନ—ନିୟୋଜନ କରାଯାଏ। ନାଭି, ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଜାଙ୍ଘ, ଓ ପାଦକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୁଦ୍ରା ଗଠନ କରିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ। ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବସ୍ତୁ ଓ ଡାହାଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ରଖି, ଏହାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପର ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରିଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଅଷ୍ଟପଦୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ 'ଫଟ୍' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ସଂସ୍କାରିତ କରି, ସମସ୍ତ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ଛିଟିଏ। ଏହି ସମୟରେ ହସ୍ତରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନା ଓ ଆଲୋକ ରୂପେ ପରମ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ନିୟୋଜନ କରାଯାଏ; ଅଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାସନରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟୋଜନ କରିବା ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ। ଆସନ ଉପରେ କୂର୍ମ, ଅନନ୍ତ, ଯମ, ସୂର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ପବିତ୍ର ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ତଃପୁଷ୍ପର ତନ୍ତୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣିକା ଭାଗରେ ବିରାଜିତ ରହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାପରେ ମଣ୍ଡଳରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ ଓ ପୂଜା କରି, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଓ ମଧୁପର୍କ ଦେଇବା ପରେ ପୁନର୍ବାର ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଇବା ଉଚିତ। ନିଷ୍ପାପ ହୃଦୟରେ ଅଭିଷେକ, ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ, ଆଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ କରାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଅଙ୍ଗପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ବିହଙ୍ଗପତି (ଗରୁଡ଼), ଦକ୍ଷିଣରେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର, ନୈରୃତ୍ୟ କୋଣରେ ଗଦା, ବାୟବ୍ୟ କୋଣରେ ଶଂଖ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଦେବତାଙ୍କ ଡାହାଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାଣ ଓ ଖଡ଼୍ଗ, ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ କେତେକ ଶିର୍ଷ, ଶ୍ରୀ ଓ ପୁଷ୍ଟିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ନିୟମ। ବନମାଳା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, କୌସ୍ତୁଭ ଓ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ବାହ୍ୟ ଭାଗରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେସେଷେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ପରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭକ୍ତ କିମ୍ବା ଏକତ୍ର କରି ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ପରିକ୍ରମା, ସ୍ତୁତି ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି ଏହି ଭାବରେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ହରି"। ଆବାହନ ସମୟରେ "ଆସ", ବିଦାୟ ସମୟରେ "ଖ୍ଷମା କର" ବୋଲିବା ନିୟମ। ଏହିପରି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଯାଁତିକି ଏକମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା ବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି, ବର୍ତ୍ତମାନ ନବମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ବାସୁଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ (ସଂକର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ) ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ତାପରେ ତରଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗୁଳି, ଶରୀର, ମୁଣ୍ଡ, ଲାଳାଟ ଓ ମୁହଁରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ, ଜାଙ୍ଘ, ପାଦ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ନବମୂର୍ତ୍ତି ଓ ନବାସନରେ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ନବପଙ୍କରେ, ନବମୂର୍ତ୍ତି ଓ ନବବିଧ ଭାବରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠିକି ନାରଦ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଚତୁର୍ଭୁଜ ହୋଇ, ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଓ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ମାପ ରେ ଦୋରି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ କରି, ମାଟି ଖୋଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପରେ, ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: ବାସୁଦେବ, ସଂକର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ, ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ପୂଜାର ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତାପରେ 'ଅ', 'ଆ', 'ଅଁ', 'ଅଃ' ଏହି ବୀଜାକ୍ଷର ଓ 'ଓଁ' ଆରମ୍ଭ ଓ 'ନମଃ' ଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ। 'ଓଁ', 'ତତ୍', 'ସତ୍', ବ୍ରହ୍ମାକୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ନରସିଂହଙ୍କୁ; ଭୂଃ ଦ୍ୱାରା ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ଶୀଘ୍ର, ରକ୍ତିମ, ପୀତ, ନୀଳ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଲାଲ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ମେଘ ରଙ୍ଗ, ଅଗ୍ନି ରଙ୍ଗ, ମଧୁସର୍ପି ରଙ୍ଗ ଓ ନବନାୟକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ବର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷର ବୀଜାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ନାମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଏ। ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ; ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବୀଜାକ୍ଷର ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ରଖିଛି। ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର 'ନମଃ' ଦ୍ୱାରା ଶେଷ, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ଯୋଗାଯୋଗରେ ଅଙ୍ଗ, ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଯୋଗାଯୋଗରେ ଉପାଙ୍ଗ ହିସାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାମ ଓ ଅକ୍ଷର ବିଭାଜନରେ ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷର ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ମାନାଯାଏ; ଦୀର୍ଘ ଓ ହ୍ରସ୍ୱ ଯୋଗ କ୍ରମେ ମୂଳ ଓ ଉପାଙ୍ଗ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ, ମୂଳ ଓ ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ, ବାରଟି ଶେଷ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ ହୋଇ, ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, ଶିରୋଭାଗ, କବଚ, ନୟନ, ମୌଳି—ଏହିଛି ବୀଜାକ୍ଷର ଷଡଅଙ୍ଗ; ମୂଳରେ ବାରଟି ଅଙ୍ଗ ଅଛି। ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, ଶିରୋଭାଗ, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର, ନୟନ, ନାଭି, ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଜାଙ୍ଘ, ଜଘନୁ, ଗୁପ୍ତ, ପାଦକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ନିୟୋଜନ କରାଯାଏ।