ଏକ ପବିତ୍ର ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଆରମ୍ଭରେ, ଉପାସକ ଆଘମର୍ଷଣ କ୍ରିୟା କରି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ନିଜ ନିଜ କର୍ମକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥାନ୍ତି। ତା’ପରେ ହାତରେ ପାଣି ଧରି, ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ଦୁଇଥର ପରିଶୁଧ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ। ନାରାୟଣ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଶ୍ୱାସ ନେଇ ପୁଣି ଛାଡି, ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ବାରୋଟି ଅକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିଠାରେ ଉପାସକ ଯୋଗାସନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦିଗପାଳ, ଋଷିମାନେ, ପିତୃଗଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସହସ୍ରାଧିକ ମନ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀକ୍ରମରେ ପାଠ କରିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମାନବ, ଚରାଚର ଜୀବ ଓ ଅଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂଜା କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ମୂଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ନାରଦ ମୁନି କହିଛନ୍ତି— “ମୁଁ ଏଯିଁ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଆଚମନ, ମୌନବ୍ରତ ଓ ରକ୍ଷାକବଚ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜାକାଳେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ର କରି, ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଧୂସର, ବିକଟ ବାୟୁସ୍ୱରୂପ ବୀଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଚିହ୍ନିତ କରି, ଶରୀରର ଦୂଷିତତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରି, ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ‘କ୍ଷୌଁ’ ବୀଜକୁ ଗର୍ଭସ୍ଥାନ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ତଳ, ଉପର ଓ ଚାରିପାଖରେ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ଉଠିବା ଭାବେ ଦୂଷିତତାକୁ ଦାହ କରି, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରରୂପେ ଆକାଶରେ ଅମୃତଧାରା ସହିତ ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ହୃଦୟପଦ୍ମରୁ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ରଶିମାନେ ସୂଷୁମ୍ନା ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ସମସ୍ତ ନାଡୀକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି— ଏହି ଭାବନା କରି ଦେହକୁ ପରିଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ପରେ ତତ୍ତ୍ୱଅନ୍ୟାସ କରି, ହାତ ପରିଶୁଧ୍ଧ କରି ଆସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ରା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୁଇ ଛଅ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଓ ବାରୋଟି ଅଙ୍ଗର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ— ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, ଶିଖା, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନୟନ। ତା’ପରେ ଉଦର, ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଜାଙ୍ଘ, ପାଦକୁ ଛୁଇଁ ମୁଦ୍ରା କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ବାମପାଶେ ବୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବସ୍ତୁ ଓ ଡାହାଣପାଶେ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ରଖି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ମିଶାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରିଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ‘ଫଟ୍’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ପାଣିକୁ ସଂସ୍କାର କରି, ହାତରେ ପରମ ହରିଙ୍କୁ ସାର୍ବଭୌମ ଚେତନ୍ୟ ଓ ଆଲୋକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ନ୍ୟାସ କରି, ଅଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ପୂର୍ବଦିଗରୁ ନ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଆସନରେ କୂର୍ମ, ଅନନ୍ତ, ଯମ, ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚକ୍ର, ପବିତ୍ର ଦେବତାମାନେ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ରର ତନ୍ତୁରେ ଶୁଭ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମଣ୍ଡଳରେ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରି, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଓ ମଧୁପର୍କ ଦେଇ ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି କ୍ରମ କରିବା ଦରକାର। ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଜନ୍ୟୁ, ଅଳଙ୍କାର, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବା ଉଚିତ। ଅଙ୍ଗପୂଜା ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରେ ଗରୁଡ଼, ଦକ୍ଷିଣରେ ଚକ୍ର, ନୈୃତ୍ୟ କୋଣରେ ଗଦା, ବାୟବ୍ୟ କୋଣରେ ଶଂଖ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କ ଡାହାଣପାଶେ ବାଣ ଓ ଖଡ଼ଗ, ବାମପାଶେ କେତ୍ର, ଶ୍ରୀ ଓ ପୁଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ବାମପାଶେ ରଖିବା ଦରକାର। ବନମାଳା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, କୌସ୍ତୁଭ ଓ ବାହ୍ୟ ଦିଗପାଳମାନେ ସହ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜି, ଶେଷରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭକ୍ତ କିମ୍ବା ଏକତ୍ର କରି ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ପାଠ, ପରିକ୍ରମା, ସ୍ତୁତି ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇବା ଉଚିତ। ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ହରି’ ଏହି ଭାବନା ରଖିବା ଦରକାର। ଆବାହନ ସମୟରେ ‘ଆସ’ ବୋଲି, ବିସର୍ଜନ ସମୟରେ ‘ଖ୍ଷମା କର’ ବୋଲିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠି ଏକମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା ବିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା; ଏବେ ନବ-ବିଗ୍ରହ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ। ବାସୁଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ତା’ପରେ ତରଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳି, ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ, ଭାଳ ଓ ମୁହଁରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ, ଜାଙ୍ଘ ଓ ପାଦ ମଧ୍ୟରେ, ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକାସନ, ନବ-ବିଗ୍ରହ ଓ ନବାସନ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜିବା ଦରକାର। ପଦ୍ମର ନବ ପତ୍ରରେ, ନବମ ରୂପ ଓ ନବ-ବିଗ୍ରହ ପୂର୍ବବତ୍ ବସି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏଠି ନାରଦ କହିଛନ୍ତି— “ଏବେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ବେଇଶି ଚାରି ତଳ ଓ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ବ୍ୟାପି ଚତୁର୍ସ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଚିହ୍ନି ଦୋରି ଦ୍ୱାରା ମାପି, ଭୂମି ଖନନ କରିବା ଉଚିତ।” ପରେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି— “ବାସୁଦେବ, ସଂକର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଓ କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ?” ଏଠି ‘ଓଁ’ ଓ ବୀଜାକ୍ଷର ଆ, ଆ, ଅଂ, ଅଃ, ଓଁ ଆରମ୍ଭ ଓ ନମଃ ଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ତା’ପରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର। ଓଁ, ତତ୍, ସତ୍, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, କ୍ଷଁ, ନରସିଂହ, ଭୂଃ, ଭଗବାନ୍ ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ତୀବ୍ର, ରକ୍ତ, ପୀତ, ନୀଳ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଅଟଳ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁସର୍ବ ରଙ୍ଗରେ, ପ୍ରିୟ, ନବ ନାୟକ ଭାବେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।