ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଥିଲା। ଶରୀରର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଶେଷରେ କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ; ଏହି ଦୋଷମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେବାର ଆରମ୍ଭରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁଥିବା ଯାଦ ରହିଛି। ଏହି ବିକୃତି ପରେ ଯେ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୋଷମାନେ ଅତି ଖାଇବା ଓ ଖାଇନଥିବା ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦମିଥିବା କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଦେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିବା ଉର୍ଦ୍ଧମାନ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଗ ଉପରି ଖାଦ୍ୟ, ଏକ ଭାଗ ଜଳ ଦେଇ ପେଟ ଭରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବେ ପେଟରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସ୍ଥାନ ରଖିବା ଉଚିତ। ରୋଗର କାରଣ ଯେଉଁ ଦିଶାରେ ଅଛି, ତାହାର ଚିକିତ୍ସା ବିପରୀତ ଦିଶାରେ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ବିବେଚିତ ହେଲା; ମୁଁ ଏହାର ସାର ଦେଖାଇଛି: ନାଭିର ଉପର ଓ ତଳ, ଏହିପରି ମାନ୍ୟ ଓ କଟିରେ। ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁର ଅବସ୍ଥାନ ଦେଖାଯାଇଛି; ତଥାପି ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶେଷ କରି ବାୟୁ। ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଆସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି କୁବଳ, କମ୍ କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ବହୁ କଥା କହେ, ଅନିୟମିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାଏ—ତାଙ୍କୁ ବାତ ପ୍ରକୃତିର ବ୍ୟକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ସେ ଆକାଶରେ ଚାଲିଥିବା ଭଳି ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖିଥାଏ। ସେ ଅପୂର୍ବ କେଶପାକ, ରୁଷ୍ଟ, ଅଧିକ ପସିନା ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଥାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତୁ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତିର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତିମାନେ ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମେଘ ଦେଖେ, ସେ କଫ ପ୍ରକୃତିର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପିତ୍ତ ଭୟ, ଅଧିକ ଜଳ ପାନ, ଭାରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଖାଇ ସୁଏଇବା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ। କଫ ଅଳସ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିକୃତ ହୁଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷର ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗ ଜାଣି, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଅସ୍ଥି ଭଙ୍ଗ, ମୁଁହରେ କଷା, ଶୁଷ୍କତା, ହାଁସିବା, ରୋମାଞ୍ଚ ହେବା—ଏହି ଭାତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ନଖ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଶିରା ର ହଳଦିଆ ହେବା, ମୁଁହରେ କଢା, ତିଆପା, ତିବ୍ର ତପ୍ତତା—ଏହି ପିତ୍ତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ଅଳସ୍ୟ, ଅଧିକ ଲାଲା, ଭାରି ହେବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ଲାଗିବା, ଉଷ୍ଣତା ଚାହିବା—ଏହି କଫ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ତେଲିଆ, ଉଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, ମସାଜ୍, ତେଲ ପିବା—ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ବାତ ଶାନ୍ତ କରେ; ଘିଅ, ଦୂଧ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୀତଳିତ ବସ୍ତୁ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରେ। ମଧ, ତ୍ରିଫଳା ତେଲ, ଅଭ୍ୟାସ, ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ କଫ ଦୂର କରେ; ସମସ୍ତ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ରସ ଓ ଔଷଧର ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ତାହାର ଗୁଣ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଲୋକ ରସ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁପାଚନ ଫଳ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ। ମିଠା, ତିତି, ଲୁଣ ରସ ସୋମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତିଆ, ନିଶ୍ଚିତ ଓ କଷା ରସ ଅଗ୍ନିରୁ ଉଦ୍ଭବ କୁହାଯାଏ। ଅନୁପାଚନ ଫଳ ତିଆ, ତିତି, ଲୁଣ ଭାବରେ ତିନିପ୍ରକାର; ଶକ୍ତି ଦୁଇପ୍ରକାର—ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତଳ। ଔଷଧ ଗୁଣ କେବେ କେବେ ବର୍ଣ୍ୟନ ଅତିତ; ରସ ମିଠା, କଷା, ତିଆ ହୁଏ। ଶୀତଳ ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଅନ୍ୟମାନେ ଉଷ୍ଣ। ଗୁଡୁଚି ତିଆ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତିବ୍ର ଉଷ୍ଣ ଶକ୍ତିର। ପଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ କଷା ହେଲେ ଉଷ୍ଣ; ମଧ ଓ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଉଷ୍ଣ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଲୁଣ ଓ ମିଠା ଅନୁପାଚନ ଫଳ ମିଠା ହୁଏ; ତିତି ଉଷ୍ଣ, ଅନ୍ୟମାନେ ତିଆ ଅନୁପାଚନ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁପାଚନ ଫଳ ବିପରୀତ ହେଲେ, ଗୁଣ ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ; ମଧ ମିଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁପାଚନ ଫଳରେ ତିଆ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଔଷଧ ଦେକୋକ୍ସନ ପାଇଁ ଜଳ ସୋଳହ ଗୁଣା ଉବା ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚାରି ଗୁଣା ଦେଇ ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହି ଏକ ସାଧାରଣ ବିଧି। ତେଲ ତିଆରି ପାଇଁ ଚାରି ଗୁଣା ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ; ଦେକୋକ୍ସନ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିମାଣ ସମାନ ହେଲେ ତେଲ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ତେଲ ସମାନ ପରିମାଣ ରଖିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳ ବିନା ହେଉଛି, ତେଲ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେବା ଉଚିତ। ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଔଷଧ ପାକ କରିବା ବିଧି ବିବରଣା ହେଲା; ଏହି ଅନୁପାତ ଲେହ୍ୟ ତିଆରି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ କରାଯାଏ। ଏହି ମାଧ୍ୟମ ଡୋଜ୍ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ଡୋଜ୍ରେ ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ବୟସ, ସମୟ, ଶକ୍ତି, ଜୀର୍ଣ୍ଣାଗ୍ନି, ଦେଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ରୋଗ ଭାବିବା ଉଚିତ। ଏହି ବିଚାର କରି ଡୋଜ୍ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ରସମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃଦୁ ହେବା ଶରୀର ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ବିଶେଷ କରି ମିଠା ରସ ଶରୀର ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯାହା ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ ଦୁଇଟି ପାଇଁ ସମାନ ଗୁଣ ରଖିଥାଏ। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଏ; ବିପରୀତ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ଷୟ କରେ। ଶରୀରର ତିନି ଆଧାର ବିବରଣା କରାଯାଏ—ଖାଦ୍ୟ, ଯୌନ ଏବଂ ନିଦ୍ରା; ଏହି ଉପରେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଅତି ନିଷେଧ କିମ୍ବା ଅତି ଅନୁସ୍ଥାନରେ ଶରୀରର ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହୁଏ। କ୍ଷୟ ହେଲେ ପୋଷଣ ଦେବା ଉଚିତ; ଭାରି ଶରୀରରେ କ୍ଷୟ କରିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟମ ଶରୀରରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଶରୀର ଭେଦ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନୀତି ଉଲ୍ଲେଖିତ—ତୃପ୍ତି ଓ ଅତୃପ୍ତି; ଏହିପରି ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ସମ୍ୟ ମାନିବା, ପୂର୍ବ ଭୋଜନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଖାଇବା ଉଚିତ। ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବିଧି ଅଛି—ରସ, କଳ୍କ, କ୍ୱାଥ, ଶୀତ କ୍ୱାଥ, ଫାଣ୍ଟ। ରସ ହେଉଛି ଚେପି ନିକାସିତ; କଳ୍କ ମିଶି ତିଆରି; କ୍ୱାଥ ଉବା କରି; ଶୀତ କ୍ୱାଥ ରାତିରେ ରଖି; ଫାଣ୍ଟ ନୂତନ ଉବା ଓ ଚାନି ନିକାସିତ। ଏହିପରି ଏକ ଶତ ଷଠି ଭିନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଧି ଅଛି।