ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି— ହାଡ଼ରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ବୀର୍ୟ, ବୀର୍ୟରୁ କାମ, ଏବଂ କାମରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ଦିଗ, ଆକୃତି, ବଳ, ପ୍ରଭାବ, କାଳ ଓ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ଚିକିତ୍ସା କରିବା ସମୟରେ ଔଷଧର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ରିକ୍ତ ତିଥି, ମଙ୍ଗଳବାର, ଏବଂ ମୂଳା, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ହରି, ଗାଈ, ଦ୍ୱିଜ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତାପରେ ଔଷଧ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କର। ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ, ଆଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୂମି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଋଷିମଣ୍ଡଳ, ଔଷଧୀ, ଭୂତଗଣ ଓ ରକ୍ଷକ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯେପରି ରସାୟନ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ, ଅମୃତ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ, ସେପରି ଏହି ଔଷଧ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ। ବାୟୁ ଓ କଫର ପ୍ରଭାବ ଥିବା, ବହୁ ଗଛ ଓ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜଳଦାର୍ଦ୍ଦ ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଗୁଣ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଏ। କିଛି ଗଛ ଓ କିଛି ପାଣି ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶ୍ର ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଏ; ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ପିତ୍ତରେ ପ୍ରବଳ, ମିଶ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ସମତୁଳିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୀତଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳ; ପିତ୍ତ ତିନି ପ୍ରକାରର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଉଷ୍ଣ; କଫ ସ୍ଥିର, ଅମ୍ଳ, ତେଲା ଓ ମଧୁର, ଏବଂ ଏହା ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ସମାନ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିପରୀତ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମଧୁର, ଅମ୍ଳ ଓ ଲବଣ ରସ କଫ ବଢ଼ାଏ ଓ ବାୟୁ କମାଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ ଓ କଷା ରସ ବାୟୁ ଗୁଣ ଥାଏ ଓ କଫ କମାଏ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅମ୍ଳ ଓ ଲବଣ ରସ ପିତ୍ତକୁ ବଢ଼ାଏ। ତିତ୍ତ, ମଧୁର ଓ କଷା ରସ ପିତ୍ତକୁ ନଶ୍ୟ କରେ; ଏହା ରସର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ପାଚନ ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ମାନାଯାଏ। ଉଷ୍ଣ ଶକ୍ତି ଥିବା ପଦାର୍ଥ କଫ ଓ ବାୟୁକୁ ନଶ୍ୟ କରେ; ଶୀତଳ ଶକ୍ତି ପିତ୍ତକୁ ନଶ୍ୟ କରେ; ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଇଥାନ୍ତି, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ। ଶୀତ, ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଅନୁକ୍ରମେ କଫର ସଞ୍ଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା ଓ ରାତି, ଏବଂ ଶରତ୍କାଳରେ ବାୟୁର ସଞ୍ଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ। ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ହେମନ୍ତକାଳରେ ପିତ୍ତର ସଞ୍ଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ଶାନ୍ତି ହୁଏ। ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭରୁ ଆସୁଥିବା ଋତୁଗୁଡିକ ବିସର୍ଜନ ଗୁଣର; ହେମନ୍ତ ଆରମ୍ଭରୁ ତିନି ଋତୁ ମଧ୍ୟ ବିସର୍ଜନ ଗୁଣର; ଶିଶିର ଆରମ୍ଭରୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ଋତୁ ଆଶ୍ରୟ ଗୁଣର। ଚନ୍ଦ୍ରମା ରିଲିଜିଂ (ବିସର୍ଜନ) ଶକ୍ତି ଦେଉଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଶକ୍ତି ଦେଉଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭରୁ ତିନି ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁକ୍ରମେ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ଅମ୍ଳ, ଲବଣ ଓ ମଧୁର। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିଶିର ଆରମ୍ଭରୁ ତିନି ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁକ୍ରମେ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେପରି ବାଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ବଢ଼ିଥାଏ, ସେପରି ତିତ୍ତ, କଷା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ; କାରଣ, ଏକ ଶକ୍ତି ମାତ୍ର ବଢ଼ିଥାଏ। ଏହିପରି, ବାଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ, ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ କମେ, ରାତି, ଦିନ ଓ ବୟସ ସହିତ। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କ୍ରମଶଃ କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ପ୍ରକୋପିତ ହୁଏ; ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରକୋପ ଆରମ୍ଭରେ ହୁଏ। ପ୍ରକୋପ ପରେ ଯେ ସମୟ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଇଲେ କିମ୍ବା ଖାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘଟେ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କିମ୍ବା ଅଧଃ ଉତ୍ସର୍ଗ ଦମନ କିମ୍ବା ବଳାତ୍କାର କରିବାରୁ ହୁଏ; ପେଟରେ ଦୁଇ ଭାଗ ଖାଦ୍ୟ, ଏକ ଭାଗ ପାନୀୟ ଦେବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ବାଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ଅଂଶ ଖାଲି ରଖିବା ଉଚିତ; ରୋଗର କାରଣ ଯେପରି, ତାହାର ବିପରୀତ ଉପାୟ ଅପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଠାରେ ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ କୁହିଲି: ନାଭି ଉପରେ ଓ ତଳେ, ଏବଂ ମଳଦ୍ୱାର ଓ କଟିରେ। ଶକ୍ତି, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁର ଅବସ୍ଥାନ ଦେହରେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ତଥାପି, ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶେଷକରି ବାୟୁ। ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଆସନ ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଯିଏ ଦୁର୍ବଳ, ଅଲ୍ପ କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ବହୁ କଥା କହେ, ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି ଥାଏ, ସେ ବାତ ପ୍ରକୃତିର। ବାତ ପ୍ରକୃତି ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଛି ଦେଖେ, ଶୀଘ୍ର ପକା କେଶ, କ୍ରୋଧୀ, ଅତିରିକ୍ତ ପସିନା, ଓ ମଧୁର ଜିନିଷ ପ୍ରିୟ କରେ। ପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜିନିଷ ଦେଖେ; ଏହିପରି ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଯିଏ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମେଘ ଦେଖେ, ସେ କଫ ପ୍ରକୃତିର; ଏଠି ମଧ୍ୟ ତାମସିକ, ରାଜସିକ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଭୟ, ଅଧିକ ପାନୀୟ, ଭାରୀ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଖାଇଲା ପରେ ଶୁଇଯିବା ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ପ୍ରକୋପିତ ହୁଏ। କଫ ଅଳସ ଲୋକଙ୍କରେ ବଢ଼ିଯାଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ବାଦି ରୋଗ ଜାଣି, ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ଶାନ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଖରେ କଷା ଲାଗିବା, ମୁଖ ଶୁଖିଯିବା, ହେଉଁଟି ଓ କୁଞ୍ଚିତ କୁଞ୍ଚିତ ଚର୍ମ—ଏହା ବାତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ନଖ, ଚକ୍ଷୁ, ଶିରା ହଳଦିଆ ହେବା, ମୁଖରେ ତିତ୍ତ ଲାଗିବା, ତିର୍ଷ୍ଣା, ଜଳନ, ଉଷ୍ଣତା—ଏହା ପିତ୍ତ ରୋଗର ଚିହ୍ନ। ଅଳସ୍ୟ, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ଭାରିପନ, ମୁଖରେ ମଧୁର ଲାଗିବା, ଉଷ୍ଣତା ଆଶା—ଏହା କଫ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ। ତେଲିଆ, ଉଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, ମସାଜ, ତେଲ ପାନ ଓ ଏହିପରି ଉପାୟ ବାତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଘିଅ, ଦୁଧ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ପଦାର୍ଥ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।