ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାଭାଗ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, "ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଦୋଷ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେଠାରେ ଉପଯୁକ୍ତ କ୍ରମରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଔଷଧଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ରୋଗ ଚାରି ପ୍ରକାରର ହୁଏ—ଦେହଜ, ମାନସିକ, ବାହ୍ୟ ଓ ଜନ୍ମଜ। ଦେହଜ ରୋଗମାନେ ଜ୍ୱର, କୁଷ୍ଠ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହ ଦୁଃଖ; ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଏପରି ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମାନସିକ ରୋଗ। ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଅପଘାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଓ ଜନ୍ମଜ ରୋଗ ମାନେ ଭୂକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଇତ୍ୟାଦି। ଦେହଜ ଓ ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରବିବାର ଦିନ ଘୃତ ଓ ଗୁଡ଼ ହୋମ କରିବା ଉପୟୁକ୍ତ। ଏହା ସହିତ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଲୁଣ ଦିଆଁ ଖିରି ଓ ସୁନା ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପକାର ମିଳେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେହ ଦିଆଁ ଲେପ କରିଦେଲେ ସେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଶନିବାର ଦିନ ତେଲ ଦାନ କରିବା, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦିନ ଗାୟର ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଘୃତ ଓ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ଏହା ସହିତ, ଦର୍ଭା ଘାସକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭିଜାଇ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଓ ଯେଉଁଠାରେ ରୋଗ ଘଟିଛି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ବିପଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ଏବେ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ଦେହ ଧାତୁ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଉଦରରେ ପଚିଯାଏ, ସେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ—ଏକ ଅଂଶ ମଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସାର ହୁଏ। ମଳ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ମଳ, ମୁତ୍ର, ପସିନା, ନାକ, କାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧି ଦେହରେ ହୁଏ। ସାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରସରୁ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ, ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି, ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ବୀର୍ୟ, ବୀର୍ୟରୁ ରତି, ଏବଂ ରତିରୁ ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦେହର ଅଂଶ, ଦେଶ, ରୂପ, ଶକ୍ତି, ଶକ୍ତିର ଅନୁସାରେ ଏହି ବିକାର ଘଟେ। ଏହି ସବୁ ବୁଝି, ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଦରକାର, ଔଷଧର ଶକ୍ତି ଓ ଉଚିତ ସମୟ ବିଚାର କରିବା ଚାହିଁଦି। ରିକ୍ତ ତିଥି, ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ମୂଳ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ହରି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣି ବିଦ୍ୱାନ୍ ଜନେ ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିବେ। "ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୂମି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଋଷିଗଣ, ଔଷଧିଗଣ, ଭୂତମାନେ ଓ ରକ୍ଷକମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍। ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରସାୟନ, ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ, ସେପରି ଏହି ଔଷଧ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ।" ଏଠାରେ ବାତ-କଫ ଅଧିକ ଓ ଗଛପଲା, ପାଣି ଅଧିକ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆପ୍ସର୍ୟ (ମାର୍ଷ) ଦେଶ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ, ମାନେ ଗଛ, ପାଣି ନଥିବା ସ୍ଥାନ ଉଷ୍ଣ ଦେଶ। କିଛି ଗଛ ଓ ପାଣି ଥିବା ସ୍ଥାନ ମିଶ୍ର ଦେଶ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ; ଉଷ୍ଣ ଦେଶ ପିତ୍ତ ଧାତୁରେ ଧନ୍ୟ, ମିଶ୍ର ଦେଶ ସମତୁଳ୍ୟ। ବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୀତଳ, ଚଞ୍ଚଳ; ପିତ୍ତ ତିନିପ୍ରକାରର ଉଷ୍ଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ; କଫ ସ୍ଥିର, ଖଟା, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମିଠା, ଏହା ଶକ୍ତିବାନ୍ କରେ। ସମାନ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି, ବିପରୀତ ଗୁଣରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ ରସ କଫ ବଢ଼ାଏ ଓ ବାତ କମାଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ, କଷା ରସ ବାତ ବଢ଼ାଏ ଓ କଫ କମାଏ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣ ରସ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ। ତିତ, ମିଠା, କଷା ରସ ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ, ଏହି ଗୁଣ ମାତ୍ର ରସର ନୁହେଁ, ପଚ୍ଛାତ ଫଳରେ ଦେଖାଯାଏ। ଉଷ୍ଣ ଗୁଣ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ କଫ ଓ ବାତ ନାଶ କରେ; ଶୀତ ଗୁଣ ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ; ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଶୀତ, ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ କ୍ରମେ କଫର ସଂଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ପ୍ରଶମନ ହୁଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ରାତି ଓ ଶରତ୍ ଋତୁରେ ବାୟୁର ସଂଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ପ୍ରଶମନ ହୁଏ। ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ପିତ୍ତର ସଂଚୟ, ପ୍ରକୋପ ଓ ପ୍ରଶମନ ଦେଖାଯାଏ। ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିନି ଋତୁ ମୁକ୍ତି ସ୍ୱଭାବର; ଏହିପରି ହେମନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିନି ଋତୁ ମଧ୍ୟ; ଶିଶିର ଆରମ୍ଭରୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ଋତୁ ଆସ୍ରବ ସ୍ୱଭାବର। ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାବ ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଆସ୍ରବଦାୟକ; ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁରେ ତିନି ରସ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ: ଖଟା, ଲୁଣ, ମିଠା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିଶିର ଆଦି ତିନି ଋତୁରେ ତିନି ରସ କ୍ରମେ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ତୀତ, କଷା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ବିକାର ବଢ଼େ; କେବଳ ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ। ବିକାର କମିଲେ, ରାତି, ଦିନ ଓ ବୟସର ସହିତ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କମିଯାଏ। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ ପ୍ରକୋପିତ ହୁଏ; ଏହି ବୃଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୋପ ଆରମ୍ଭରେ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରକୋପ ପରେ ଯେ ସମୟ, ତାକୁ ପ୍ରଶମନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ବିଷୟ ଅତିଖାଇବା କିମ୍ବା ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଚେଷ୍ଟା ଦମନ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ରିଲିଜ୍ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଉଦରର ଦୁଇ ଭାଗ ଖାଦ୍ୟ, ଏକ ଭାଗ ପାନୀୟ ଦେଇ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଂଶ ଖାଲି ରଖିବା ଉଚିତ୍; ରୋଗର କାରଣ ଯେଉଁଠି, ତାହାର ଚିକିତ୍ସା ବିପରୀତ ହେବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସାର କଥା ମୁଁ କହିଲି: ନାଭି ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନୁସ୍ଥାନ, କଟି ଏହି ସ୍ଥାନରେ। ଦେହର ଶକ୍ତି, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ, ବାୟୁର ଅବସ୍ଥାନ ଏହିପରି ବିବେଚିତ; ତଥାପି ଏହି ସବୁ ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶେଷ କରି ବାୟୁ। ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟ ମନସ୍ଥଳ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଯିଏ କ୍ଷୀଣ, କମ୍ କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ଅଧିକ କଥା କହେ, ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି, ସେ ବାତ ପ୍ରକୃତିର।