ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ପାଚନ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶକ୍ତୁ ପିଠା ଓ ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ। ଜଳା ଏବଂ ତାହାର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ନିମ ଚୂର ଦେଇ ଲାଭ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଶୁଦ୍ଧ ରଖିବା ଓ ବିଶେଷ ହୋମ କ୍ରିୟା ବିଶେଷ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଦରକାର; ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉପରେ ଉପକୃତ। ନିମ ପତ୍ର ଖାଇଲେ ସାପ ଦଶ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ହୁଏ; ତଦୁପରି ତାଳପତ୍ର, ନିମ ପତ୍ର, ପୁରୁଣା ତେଲ, ଯବ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଲଗାଇଲେ ଲାଭ ମିଳେ। ବିଚ୍ଛୁ ଦଶ ପାଇଁ ମୟୂର ଚଞ୍ଚ ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଧୂପ ଦେଲେ କିମ୍ବା ଅର୍କ ଦୁଧ, ପଦ୍ମ ବୀଜ ଓ ପଳାଶ ବୀଜ ଦେଇ ଲେପ କଲେ ଶିଘ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ବିଚ୍ଛୁ ଦଶ ରୋଗରେ କଳା ତିମିରି କିମ୍ବା ଶିବ ଗଛ ଫଳ, ଅର୍କ ଦୁଧ, ତେଲ, ମାଟି ଓ ଗୁଡ଼ ସମ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଉପକୃତ। କୁକୁର ଦଶ ରୋଗରେ ତାଣ୍ଡୁଳିୟା ମୂଳ, ତ୍ରିବୃତ ସମାନ, ଘିଅ ସହିତ ପିଇଲେ ଦୁର୍ବଳ ବିଷ ଶିଘ୍ର ଦୂର ହୁଏ। ସାପ ଓ କୀଟ ବିଷ ଲାଗିଲେ ଚନ୍ଦନ, ପଦ୍ମକ, କୁଷ୍ଠ, ତାଳ, ଉଶୀର ଓ ପାଟଳା ଦ୍ୱାରା ଶିଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ହୁଏ। ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ଶରିବା, ସେଲୁ ଓ ଲୁତା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ଦୂର ହୁଏ; ମୁଣ୍ଡ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗୁଡ଼ ଓ ନାଗରା ଉତ୍ତମ। ବିତରଣ ଓ ବସ୍ତି ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତେଲ ଓ ଘିଅ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଭଳି ଉଷ୍ଣ ଦେଇ ଫୋମେଣ୍ଟେସନ କରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଷଣ କ୍ଷମତା ଦେଇଥାଏ। ତ୍ରିବୃତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରେଚନ ପାଇଁ, ମଦନା ଉଲ୍ଟି ପାଇଁ; ବସ୍ତି, ବିରେଚନ, ଉଲ୍ଟି, ତେଲ, ଘିଅ ଓ ମଧୁ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଦରକାର। ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ରୋଗରେ ଏହି ଔଷଧଗୁଡିକ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯଥାଯଥିକ କ୍ରମରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର। ଧନ୍ବନ୍ତରୀ କହିଲେ: ରୋଗ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଦେହଜ, ମନୋଜ, ବାହ୍ୟ ଓ ଜାତଜ। ଦେହଜ ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ଚର୍ମ ରୋଗ ଆସେ; କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ମନୋଜ ରୋଗ ଆସେ। ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା, ଜାତଜ ରୋଗରେ ଭୋକ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ। ଦେହଜ ଓ ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରବିବାର ଘିଅ ଓ ଗୁଡ଼ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଲୁଣ ଭାତ ପିଠା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଇ ଦାନ କରିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଲେପନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ଶନିବାର ତେଲ ଦିଅ; ଅଶ୍ୱିନୀ ଦିନେ ଗାଈ ଦୁଧ ଓ ଭାତ ଦିଅ। ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ଦେଇ ଅଭିଷେକ କରିଲେ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦର୍ଭା ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ପଦାର୍ଥରେ ଭିଜାଇ ହୋମ କରିବା ଦରକାର; ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରୋଗ ଆସିଛି, ସେଠି ନିସ୍ନାନ ଓ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ମନୋବିକାର ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଗାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା ହୁଏ। ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏବଂ ଦେହ ତନ୍ତୁ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଜଥରରେ ପାଚି ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ: ଏକ ଅମଳ, ଅନ୍ୟ ଏସେନ୍ସ। ଅମଳ ଭାଗରୁ ମଳ, ମୂତ୍ର, ଘମ, ନାକ, କାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହ ମଳ ତିଆରି ହୁଏ। ଏସେନ୍ସ ଭାଗରୁ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାରୁ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ, ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ହାଡ଼। ହାଡ଼ରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର, ଶୁକ୍ରରୁ ରତି, ରତିରୁ ଶକ୍ତି; ଏହିପରି ଦିଗ, ଆକାର, ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭା, କାଳ, ସ୍ୱଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ସବୁ ବୁଝି, ଔଷଧ ଦେବାରେ ଶକ୍ତି ବିଚାର କରିବା ଦରକାର; ରିକ୍ତ ତିଥି, ମଙ୍ଗଳବାର, ମୂଳ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ରେ ଔଷଧ ଦେବା ନିଷିଦ୍ଧ। ହରି, ଗାଈ, ଦ୍ୱିଜ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣି ଔଷଧ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କର। ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଋଷି, ଔଷଧୀ ଏବଂ ରକ୍ଷକ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯେପରିକି ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ରସାୟନ, ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ, ଉତ୍ତମ ନାଗଙ୍କ ପାଇଁ ଔଷଧ, ଏହି ଔଷଧ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ। ଯେଉଁ ଦିଗରେ ବାୟୁ ଓ କଫ ବ୍ୟାପିଛି, ବହୁ ଗଛ ଓ ପାଣି ଅଛି, ସେଉଁ ଦିଗ ଦଳଦ୍ଦ ଭୂମି; ଏହାର ବିପରୀତ ଅର୍ଥାତ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଭୂମି ଶୁଷ୍କ। କିଛି ଗଛ ଓ ପାଣି ଥିବା ଦିଗ ମିଶ୍ର ଭୂମି; ଶୁଷ୍କ ଦିଗ ପିତ୍ତ ଅଧିକ, ମିଶ୍ର ଭୂମି ସମତୁଳିତ। ବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୀତଳ ଓ ଚଳ; ପିତ୍ତ ତିନିପ୍ରକାର ଉଷ୍ଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ; କଫ ଏକସ୍ଥ, ଖଟା, ତେଲିଆ ଓ ମିଠା, ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ସମାନ ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧି, ବିପରୀତ ଗୁଣରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ ରସ କଫ ବୃଦ୍ଧି, ବାୟୁ କ୍ଷୟ କରେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତିର, କସା ରସ ବାୟୁ ଓ କଫ ହ୍ରାସ କରେ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣ ରସ ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ତିତିର, ମିଠା, କସା ରସ ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ; ଏହି ଗୁଣ ରସରେ ନୁହେଁ, ପାଚନ ପରେ ଆସେ। ଉଷ୍ଣ ଶକ୍ତି ବିଷୟ ବାୟୁ ଓ କଫ ନାଶ କରେ; ଶୀତ ଶକ୍ତି ପିତ୍ତ ନାଶ କରେ; ଏହି ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭା ଦେଉଛି। ଶୀତ, ଉନ୍ତ, ବସନ୍ତ ଋତୁରେ କଫ ବୃଦ୍ଧି, ତୀବ୍ରତା, ଶାନ୍ତି କ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ରାତି ଓ ଶରତ ଋତୁରେ ବାୟୁର ବୃଦ୍ଧି, ତୀବ୍ରତା, ଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ବର୍ଷା, ଶରତ, ଶୀତ ଋତୁରେ ପିତ୍ତର ବୃଦ୍ଧି, ତୀବ୍ରତା, ଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ଋତୁ ମୁକ୍ତି ଶକ୍ତିର, ଶୀତ ଆରମ୍ଭ ଋତୁ ମୁକ୍ତି; ଶୀତ ଶେଷ ଆରମ୍ଭ ଋତୁ ଶୋଷଣ ଶକ୍ତିର। ଚନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଶୋଷଣ; ଚନ୍ଦ୍ର ତିନି ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ତିନି ରସ—ଖଟା, ଲୁଣ, ମିଠା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୀତ ଶେଷ ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ତିନି ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତିତିର, କସା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରସକୁ ଦିନକ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଦରକାର, ଯେପରିକି ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି; କେବଳ ଏକ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦୋଷ ହ୍ରାସ ହୁଏ ମାନବରେ, ଦିନ, ରାତି, ଏବଂ ବୟସ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ହ୍ରାସ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଦେହ ଓ ମନ ରୋଗ, ତାହାର ଚିକିତ୍ସା, ଦିନ, ଋତୁ, ଦୋଷ, ରସ, ତନ୍ତୁ ଏବଂ ଦାନ, ହୋମ, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ବରକତ୍ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ସୁସ୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।