ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ଏକ ବିଧିବତ୍ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଉପାଚାର ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଭକ୍ତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା ପାଇଁ କିପରି ନିୟମିତ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଉପଚାର କରିଥାଏ, ତାହା ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଉପାସନା କ୍ରମରେ ଆଦିରୁ ଶିବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ମୁଖ ଓ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ‘ହାଁ’, ‘ହୁଁ’, ‘ହାଁ’ ଓ ‘ହୌଁ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରାଯିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିବ, ଈଶାନ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖମାନେ ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ, ‘ହ୍ରୀଁ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୌରୀଙ୍କୁ, ‘ଗଂ’ ରେ ଗଣମାନେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ଚଣ୍ଡୀ, ହୃଦା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦଣ୍ଡିନ୍, ପିଙ୍ଗଳ—ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବି ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରାଯିବା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା, ଆରୁଣ, ପ୍ରଭୂତ, ଓ ବିମଳଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସେମାନେ ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୀପ୍ତା, ସୂକ୍ଷ୍ମା, ଜୟା, ଭଦ୍ରା, ବିଭୂତି, ବିମଳା, ଅମୋଘା, ବିଦ୍ୟୁତା, ସର୍ବତୋମୁଖୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଆସନ ‘ହଂ’, ‘ଖଂ’, ‘ଖ’, ‘ସୋ’, ‘ଉଲ୍କା’ ଓ ତାଙ୍କର ରୂପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯିବା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ‘ହ୍ରାଁ’, ‘ହ୍ରୀଁ’, ‘ସ’, ‘ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ ନମଃ’, ‘ଆଁ’, ‘ହୃଦୟାୟ ନମଃ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଭକ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାଏ। ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିଖା, ଅଗ୍ନି, ଈଶ, ଅସୁର, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ‘ଭୂଃ’, ‘ଭୁଃ’, ‘ସ୍ଵଃ’ ଓ ‘ହୁଁ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ (‘ମାଁ’), ନିବାସ (‘ଅର୍କାସ୍ତ୍ର’), ରାଣୀ (‘ଶକ୍ତି’), ନିଷ୍କୁଭା, ସୋମ, ଅଙ୍ଗାରକ, ବୁଧ, ଜୀବ, ଶୁକ୍ର, ଶନି, ରାହୁ, କେତୁ, ତେଜସ୍, ଚଣ୍ଡ—ଏମାନେ ବି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆସନ, ରୂପ, ‘ରଂ’, ‘ଶ୍ରୀଁ’, ‘ଶ୍ରୀଁ’, ‘ଶ୍ରୀଧର’, ‘ହରି’ ଓ ‘ହ୍ରୀଁ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ସେମାନେ ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରିଥାଏ। ‘ହ୍ରୀଁ’ ରେ ହୃଷୀକେଶ, ‘କ୍ଲୀଁ’ ରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରରେ ‘ହୃଦା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗପୂଜା, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକାଳରେ ‘ଜୟା’ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚକ୍ର, ଗଦା, ଶଂଖ, ମୁଷଳ, ଖଡ୍ଗ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ, ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଓ ବନମାଳା ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବିତ କ୍ରମରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀଁ, ଶ୍ରୀ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତାତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଗୁରୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆସନ, ରୂପ, ‘ଓଁ’, ‘ହ୍ରୀଁ’ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିତ କରାଯାଏ। ‘ହୃଦା’ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମେଧା, କଳା, ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟିକା, ଗୌରୀ, ପ୍ରଭାମତୀ, ଦୁର୍ଗା, ଗଣ, ଗୁରୁ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳକୁ ପୂଜିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିପରି, ‘ଗଂ’ ରେ ଗଣପତି, ‘ହ୍ରୀଁ’ ରେ ଗୌରୀ, ‘ଶ୍ରୀଁ’ ରେ ଶ୍ରୀ, ‘ହ୍ରୀଁ’ ରେ ତ୍ୱରିତା, ‘ହ୍ରୀଁ’ ଓ ‘ସୌ’ ରେ ତ୍ରିପୁରାଙ୍କୁ, ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ଓ ଓଁ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରାଯାଏ। ଏଠି, ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ନାମର ଆଦି ଅକ୍ଷର ଓ ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ଓଁ ସହିତ ଯୋଗ କରି ପଢ଼ାଯାଏ, ସେହି ଉପାସନାରେ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତିଳ, ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରେ, ସେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏହିପରି, ନାରଦ ମୁନି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଯେ, କ୍ରିୟା ପୂର୍ବକ ବାଥିଂ ବିଧି କେମିତି କରିବା ଉଚିତ। ନୃସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ମାଟି ନେଇ ଦୁଇ ଭାଗ କରି, ଏକ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା, ପରେ ଜଳ ଛୁଇଁ ଶିଖା ମନ୍ତ୍ରରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ପ୍ରାଣାୟାମ ପୂର୍ବକ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ହୃଦୟରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମାଟି ହାତରେ ଧରି, ସିଂହ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର ପଢ଼ି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ବାସୁଦେବ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜଳକୁ ପବିତ୍ର କରି, ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସିତ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଘମର୍ଷଣ କରି ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହାତରେ ଜଳ ନେଇ, ଦୁଇଥର ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରିବା ପରେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ନାରାୟଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ପରେ, ଯୋଗାସନରୁ ଦିଗପାଳ, ଋଷି, ପିତୃମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ମୂଳ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ପରେ, ନାରଦ ମୁନି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଯେ, ଏହି ବିଧିରେ ଉପାସନା କେମିତି କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଆଚମନ, ମୌନ୍ୟ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସ୍ୱାସ୍ତିକ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ମଣ୍ଡଳ ଚିତ୍ରଣ କରି, ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଧୂସର କ୍ଷଉଁ ବୀଜ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ଶରୀରର ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରି, ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ‘କ୍ଷଉଁ’ ବୀଜକୁ ଗର୍ଭାଧାନ ମୂଳ ଭାବେ ଭାବିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତଳ, ଉପର, ଏବଂ ଚାରିପାଖରୁ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦାହ କରି, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା, ତାହାର ରଶ୍ମି ହୃଦୟ ପଦ୍ମରୁ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ସୁଷୁମ୍ନା ଓ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଦ୍ଧି ପରେ ତତ୍ତ୍ୱ ନିୟୋଜନ, ହାତ ଶୁଦ୍ଧି, ଆସ୍ତ୍ର ମୁଦ୍ରା କରି, ଡାହାଣ ଆଠିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ହାତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିବା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ମୂଳ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗକୁ ଦୁଇ ଛଅ ମନ୍ତ୍ର ଯୋଗେ ଶରୀରରେ ନିୟୋଜନ କରି, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, ଶିର, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର, ଚକ୍ଷୁ ଇତ୍ୟାଦି ଅଙ୍ଗରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଉଦର, ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଜଂଘା, ପାଦ ଏକ୍କ୍ରମରେ ମୁଦ୍ରା କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।