ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠାରେ ବଳି ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ହାରି ଦେବଲୋକରୁ ଖସି ପଡ଼ି, ହରିଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦିତି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାବିଷ୍ଣୁ ମାୟାରହିତ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ତେଣୁ ସେ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଦିତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ରାଜା ବଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବାମନ ଧୀରେ ଧୀରେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବାମନଙ୍କ ବେଦପାଠ ଶୁଣି ବଳି ଦେଖିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ମନା କରିଥିଲେ, ବଳି କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, କହ।" ବାମନ କହିଲେ, "ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ତୁମେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ।" ବଳି ଏହା ଦେବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଜଳ ଦେଇ ଦାନ କରିବା ସମୟରେ ବାମନ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଆକୃତି ଛାଡ଼ି ଅତିବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତିନି ପଦରେ ସେ ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦଳିଦେଲେ। ବଳିଙ୍କୁ ସୁତଳ ଲୋକକୁ ପଠେଇଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଫେରାଇଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶୁଭ ଅଧିପତି ହେଲେ। ଏହିପରେ, ମୁଁ ଏବେ ପରଶୁରାମଙ୍କ ଅବତାର କଥା କହିବି। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅହଂକାରୀ ହୋଇଯିବାରୁ, ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ହରି ଭୂଲୋକକୁ ଅବତରଣ କଲେ। ଜମଦଗ୍ନି ଓ ରେଣୁକାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାର୍ଗବ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ କୃପାରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ରାଜା ହେଲେ, ହଜାର ହସ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଶାସକ ଭାବେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଜମଦଗ୍ନି ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। କାମଧେନୁ ଗାୟର ଶକ୍ତିରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ପାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା କାମଧେନୁ ଚାହିଲେ, ମୁନି ନ ଦେବାରେ, ରାଜା ଗାୟକୁ ଛିନିନେଲେ। ତାହାରେ ପରଶୁରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କୁ ପରଶୁରାମ ହତ୍ୟା କଲେ ଓ କାମଧେନୁ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରାଇଦେଲେ। କିନ୍ତୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ପରଶୁରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେବେଳେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ସେ ଫେରି ଆସି, ପିତୃବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅତିଯନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ସତ୍ତର ଥର ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟହୀନ କଲେ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ କରି ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ। ପୃଥିବୀ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଇ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ବସିଲେ। କୂର୍ମ, ବରାହ, ନରସିଂହ ଓ ବାମନ ଅବତାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବତାର। ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ଅବତାର ଶୁଣିଲେ ମାନବ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରାମାୟଣ କଥା କହିବି, ଯାହା ନାରଦ ପ୍ରଥମେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଲ୍ମୀକି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ। ନାରଦ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମାରୀଚି, ତାଠାରୁ କଶ୍ୟପ, କଶ୍ୟପଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଠାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତାଠାରୁ ରଘୁ, ତାଠାରୁ ଅଜ, ତାଠାରୁ ଦଶରଥ ହେଲେ। ରାବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେମନମାନେଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ହରି ଚାରି ଭାଗ ହୋଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭରତ, ସୁମିତ୍ରଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ପାୟସ ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ ସେହି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି, ବାପାଙ୍କ ସହ ବଢ଼ିଲେ। ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ନାଶ କରିବାକୁ ରଜା ପଠାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସହ ରାମ ଗଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଲେ, ତାଡକାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଦୂରରୁ ମାରୀଚକୁ ମାନବାସ୍ତ୍ରରେ ଅବାକ କଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁବାହୁ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବଧ କଲେ। ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କ ସହ ବସି, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଧନୁଷ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଭାଇ ସହ ଗଲେ। ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଆଦର ପାଇଲେ, ଏବଂ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ଏହାର କଥା କହିଲେ। ରାମ ସହଜରେ ଧନୁଷ ଚାପି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ରାଜା ଜନକ ଏହି ପ୍ରତାପର ବଦଳରେ ଗର୍ଭରହିତ ଜନ୍ମିତା ଜାନକୀ ସୀତାଙ୍କୁ ବରଦାନ କଲେ। ବଡ଼ ଆଡମ୍ବରରେ ଦୁଇ ରାଜ୍ୟର ରାଜାମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ରାମ-ସୀତା ବିବାହ ହେଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ଉର୍ମିଳା ବିବାହ ହେଲେ। କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି ଓ ମାଣ୍ଡବୀଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ବିବାହ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଝିଅକୁ ସମ୍ମାନ ସହ ବିବାହ କରାଯାଇଲା। ରାମ, ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ଜିତି, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କ ସହ ଫେରିଯାଇଲେ। ପରେ ରାମ, ବଶିଷ୍ଠ, ମାତାମାନେ, ଅତ୍ରି, ଅନସୂୟା, ଶରଭଙ୍ଗ ଓ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଭାଇ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦୟାରେ ଧନୁଷ ଓ ତଳୱାର ପାଇ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ, ପଞ୍ଚବଟୀରେ, ଗୋଦାବରୀ ତୀରେ ବସିବା ସମୟରେ, ଭୟଙ୍କର ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଆସିଲା। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ରୂପବାନ୍ ଭାବରେ ଚାହିଁ, ପ୍ରେମ ଭିନ୍ନ କଥା କହିଲା—"ତୁମେ କିଏ? କାହିଁକି ଏଠି ଆସିଛ? ମୋ ଅନୁରୋଧରେ ମୋ ପତି ହେଉ।" ଏହା କହି, "ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିବି," ବୋଲି ଝପଟିଲା। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ନାକ କାନ କାଟିଦେଲେ। ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଶୂର୍ପଣଖା ଭାଇ ଖରାଙ୍କଠାରେ ଗଲା ଓ କହିଲା, "ମୋ ନାକ ନାହିଁ, ଖରା, ଏଭଳି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।" "ସୀତା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତପ୍ତ ରକ୍ତ ମୋତେ ପାନ କରାଇଦିଅ, ତେବେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି।" ଖରା "ଏହିପରି ହେବ," ବୋଲି ଦୁଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିର ଓ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚଢ଼ିଆସିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ତୀରରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଚାଳିଆ ସେନାକୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ।