ଏଠାରେ ସାମବେଦର ମାପ ପଚିଶ ଥିବା କଥା କହାଯାଇଛି । ଅଥର୍ବବେଦରେ ସୁମନ୍ତୁ, ଜାଜଲି ଏବଂ ଶ୍ଲୋକାୟନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଶୌଣକ, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ମୁଞ୍ଜକେଶ ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏହି ବେଦର ଶାଖା ଭାଗର ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ଷାଠି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଏକ ଶତ ଉପନିଷଦ ରହିଛି । ପବିତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଶାଖା ଏବଂ ଶାଖାନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି କରିଥିଲେ । ଏହି ସବୁର ମୂଳ କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି—ସେଇ ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ଓ ଶାଖାର ଉତ୍ପତ୍ତିର ନିମିତ୍ତ । ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଶିଖି, ସୂତ ଲୋମହର୍ଷଣ, ସୁମତି, ଅଗ୍ନିବର୍ଚ୍ଚ, ମିତ୍ରାୟୁ ଓ ଶିଂଶପାୟନ ତାଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ । ପରେ କୃତବ୍ରତ, ଯାହାକୁ ସାବର୍ଣି ବି କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଛଅ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଶିଂଶପାୟନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ପୁରାଣ ସଂହିତାର ରଚନା କରିଥିଲେ । ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ହରିଙ୍କ ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶିକ୍ଷା ସମେତ, ମହା ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ । ଏଠାରେ ହରି ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ ବିରାଜିତ । ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସାକାର ଓ ନିରାକାର ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଜାଣି, ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ମିଳେ । ବିଷ୍ଣୁ ଜୟୀ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଅଗ୍ନି ରୂପେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଁହ, ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ସେ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ । ଏହି ପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟ, ଯାହାର ରଚନାକାର ଓ ଶ୍ରୋତା ଦୁହେଁ ଜନାର୍ଦନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ମହାନ୍, ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର । ଯେ କେହି ଏହି ପୁରାଣ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେଠି ହରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାର ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ରାଜ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଧର୍ମ ଚାହାନ୍ତି, ଧର୍ମ ଦେଇଥାଏ; ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହାନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ; ସନ୍ତାନ ଚାହାନ୍ତି, ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ; ଗଈ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ଆଦି ଆଶା କଲେ, ସେଉଁଠି ମିଳେ । ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ; ଯଶ ଓ ବିଜୟ ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ମିଳେ । ସମସ୍ତ କିଛି ଆଶା କଲେ, ସମସ୍ତ ମିଳେ; ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ପାପୀମାନେ ପାପ ଦୂର କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ସେହି ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରିଦିଏ । ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଖାଦ୍ୟ ପରିମାପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରାୟ ଅର୍ଧ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣ ଲେଖି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶାକୁ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଚୁର କ୍ଷୀରଦାୟିନୀ ଗଈ ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଦ୍ମ ପୁରାଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ଗଈ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ବରାହ ବେଳାର କଥା ଅନୁସାରେ, ପରାଶର ରଚିଥିବା ଏକୋଇଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବିଶିଷ୍ଟ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହିପରି ଦାନ ଦେଇ, ଧନଧାନ୍ୟ ଗଈ ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ବାୟୁ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଥିବା ବାୟବୀୟ ପୁରାଣ ଚୌଦ୍ଧ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି । ଶ୍ୱେତ ବେଳାରେ, ବାୟୁଙ୍କୁ ଘର୍ମ ପୁରାଣ କହିଥିଲେ; ଏହାକୁ ଲେଖି, ଶ୍ରାବଣରେ ଉତ୍ତମ ଗଈ ସହିତ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମର ବିସ୍ତାର ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଭୃତ୍ରାସୁର ବଧ ଅଛି, ଏହାକୁ ଭାଗବତ କୁହାଯାଏ । ସାରସ୍ୱତ ବେଳାରେ, ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦ ମାସରେ ଏହା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏଠାରେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହା କଳ୍ପ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ପ୍ରାୟ ପ୍ରଥମେ ପଚିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବିଶିଷ୍ଟ ନାରଦ ପୁରାଣ । ଏହାକୁ ଗଈ ଓ ଏକ ଅଶ୍ୱିନୀ ସହିତ ଦେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଏଠାରେ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ପର୍କରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଇଛି । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ନବ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବିଶିଷ୍ଟ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଯାହା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେହି ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛି । ଭବଙ୍କୁ ମନୁଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚୌଦ୍ଧ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ କଥା କହିଥିଲେ; ଏହାକୁ ପୌଷ ମାସରେ ଗୁରୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସାବର୍ଣ୍ଣି ଦ୍ୱାରା ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ କହାଯାଇଥିଲା, ଏହି ରଥନ୍ତର କଥା ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ମାଘ ମାସରେ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତରେ ବରାହ କଥା ଓ ରଥନ୍ତର ଦାନ ଉଚିତ୍ । ଆଗ୍ନେୟ କଳ୍ପରେ, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ ଏଗାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ; ଏହା ଦାନ କଲେ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ତିଳ ଓ ଗଈ ସହିତ, ଶିବ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଚୌଦ୍ଧ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବିଶିଷ୍ଟ ବାରାହ ପୁରାଣ ଓ ପୁନି ମନୁ ପ୍ରମ୍ପରାନୁସାରେ ବରାହ କଥା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ । ଚୈତ୍ରରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ଼ ସହିତ ଏହା ଦାନ କଲେ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମ ମିଳେ; ବଡ଼ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ, ଯାହା ସ୍କନ୍ଦ କହିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଚଉଁଠି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଧର୍ମଶୀଳ ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବିଚାର କରି, କଳ୍ପ ଅନୁସାରେ ତତ୍ପୁରୁଷ ଦାନ ଦିଅ । ବାମନ ପୁରାଣ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ଧୌମ କଳ୍ପରେ ହରି କଥା ଦିଅ । ଶରଦ୍ ବିଷୁବେ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଆଦି ଶିକ୍ଷା ଦିଅ; କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, କୂର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାତାଳରେ କହିଥିଲେ, ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବେଳାରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୂର୍ମ ସହିତ ଏହା ଦିଅ; ତେର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ, କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ କହିଥିଲେ । ବିଷୁବେ ମନୁଙ୍କୁ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଦିଅ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଛ ସହିତ; ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ କଳ୍ପରେ କହିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିବେଚନା କରି କହିଥିଲେ; ଏଠାରେ ଅଣ୍ଡ ମୁଳରୁ ଗରୁଡ଼ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଛି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହଂସ ସହିତ ଏହି ଦାନ ଦିଅ ।