ଏହିପରି ଏକ ପବିତ୍ର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଦେବତାମାନେ ଏକ ଶସ୍ତ୍ରକୁ ଶୋଭିତ କରି ତାଙ୍କର ଅନୁରୂପ ଅଲଙ୍କାର ଦେଇ, ତାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଲେ। ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଇ ଦେଲେ—ଏହି ନୀଳ ଓ ଧଳା ରୂପ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନେ ଦ୍ରୁତ ନଶ୍ୱନ୍ତୁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁତନା, ରେବତୀ, ଲେଖା ଓ କାଳରାତ୍ରୀ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିମାନେ ପରାଜିତ ହେଉନ୍ତୁ। ବ୍ୟାନ୍ଧା ତଳେ ତୁମେ ଶରଣ ନେଇଛ, ଏହି ମହାୟଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୂଳଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ୱନ୍ତୁ। ଶର୍ବ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସାର, ତୁମକୁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ନନ୍ଦକର ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କର, ଶତ୍ରୁବିନାଶିନୀ। ତୁମ ରଙ୍ଗ ନୀଳ କମଳ ପାତର ଭଳି ଗାଢ଼; କୃଷ୍ଣ, ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ନାଶକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ତଳୱାରଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ। ତୁମର ଅଷ୍ଟ ନାମ—ଅଘର୍ଭ, ବିଜୟ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଠଟି ନାମ—ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା। କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ତୁମର; ତୁମ ଗୁରୁ ଦିବ୍ୟ ମହେଶ୍ୱର। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ଦେହ, ତୁମର ଦେବତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ତୁମେ ରାଜା, ତଳୱାର, ସେନା ଓ ତାଙ୍କର ନଗରକୁ ସୁରକ୍ଷା କର। ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହ ଦିବ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ରକ୍ଷା କର। ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଛ; ଆଜି ମୋତେ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଦିଅ। ମୁଁ ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ୍ୟ, ତେଣୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ନିର୍ମଳ ଏଇ ତଳୱାରକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ତୁମେ ଏମିତି ଏକ ଢ଼ୋଲ, ଯାହାର ଧ୍ୱନି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଉତ୍ପାତିତ କରେ। ରାଜାଙ୍କ ସେନା ପାଇଁ ବିଜୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ ହେଉ। ଯେପରି ମହାଗଜମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ମେଘର ଗର୍ଜନିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ତୁମର ଶବ୍ଦ ଆମକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷ ଦିଅ। ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନିରେ ନାରୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ତୁମର ଶବ୍ଦ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁ। ତୁମକୁ ସଦା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍; ବିଜୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ତୁମକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉ। ବାର୍ଷିକ ଅଭିଷେକ ଘୃତ, କମ୍ବଳ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଓ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ପୂରଣ କରେ। ଋକ୍, ଅଥର୍ବ, ସାମ, ଯଜୁର ମନ୍ତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷ। ଏଠି ଏକ ସାଂଖ୍ୟାୟନ ଶାଖା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ୱଳାୟନ ଶାଖା ଅଛି; ଦଶ ଶତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦୁଇ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଛି। ଋଗ୍ବେଦ ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଦ୍ୱୈପାୟନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଯଜୁର ମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ହଜାରରୁ କମ୍। ଦଶ ଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏଠି ଛଉଠି ଶାଖା ଅଛି—କାଣ୍ବ, ମଧ୍ୟନ୍ଦିନୀ, କାଠୀ, ମଧ୍ୟକାଠୀ ଇତ୍ୟାଦି। ମୈତ୍ରାୟଣୀ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଓ ତୈତ୍ତିରୀ ଏମିତି ନାମ। ବୈଶଂପାୟନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯଜୁରର ଶାଖା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ସାମବେଦର କୌଥୁମ ଏକ ଶାଖା, ଅଥର୍ବଣାୟନୀ ଦ୍ୱିତୀୟ। ଚାରିଟି ସାମଗାନ ଓ ଆରଣ୍ୟକ ଅଛି। ଉକ୍ଥ, ଉହା ଓ ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ତ୍ର ମୋଟେ ନଅ ହଜାର; ଚାରି ଶତ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଗ୍ରହ ଅଛି। ସାମର ମାପ ପ୍ରମାଣ ଏଠି ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପ୍ରକାରେ ପ୍ଚିଶଟି। ସୁମନ୍ତୁ, ଜାଜଲି, ଶ୍ଲୋକାୟନୀ ଅଥର୍ବରେ; ଶୌଣକ, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁଞ୍ଜକେଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶାଖା। ଦଶ ହଜାର ଷଠି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଏକ ଶତ ଉପନିଷଦ ଅଛି। ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଶାଖା ବିଭାଗ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଶାଖା ବିଭାଗ, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣର କାରଣ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଠାରୁ ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରି, ସୂତ ଲୋମହର୍ଷଣ, ସୁମତି, ଅଗ୍ନିବର୍ଚ୍ଚ, ମିତ୍ରାୟୁ, ଶିଂଶପାୟନ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତାପରେ କୃତବ୍ରତ, ଯାହାକୁ ସାବର୍ଣି ବି କୁହାଯାଏ, ଛଉଟି ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ—ଏମାନେ ପୁରାଣ ସଂଗ୍ରହ ରଚନା କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣ ଆରମ୍ଭ କରି, ହରିଙ୍କ ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ଉପଦେଶ ମହାଗ୍ନିପୁରାଣରେ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ହରି ଜ୍ଞାନର ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ରୂପବାନ୍ ଓ ଅରୂପୀ; ତାଙ୍କୁ ଜାଣି, ପୂଜି, ସ୍ତୁତି କଲେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ବିଷ୍ଣୁ ଜୟୀ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ରୂପଧାରୀ; ଅଗ୍ନିର ରୂପରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କର ମୁଖ, ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଗତି। ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ସେ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଗୀତ; ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର କର୍ତ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତା; ତେଣୁ ଏହି ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ମହାନ୍ ଓ ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର। ଯେଉଁମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହରି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ। ରାଜ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦିଏ; ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବାକୁ ଧର୍ମ ଦିଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହୁଁଥିବାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦିଏ; ପୁଅ ଚାହୁଁଥିବାକୁ ପୁଅ; ଗାଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ଚାହୁଁଥିବାକୁ ତାହା ଦିଏ। ଭୋଗ ଚାହୁଁଥିବାକୁ ଭୋଗ, ଶୁଭ ଶ୍ରୀ, ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି, ବିଜୟ ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦିଏ। ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପୂରଣ କରେ; ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବାକୁ ମୋକ୍ଷ ଦିଏ; ପାପୀଙ୍କ ପାପ ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ନଶ୍ୱନ୍ତୁ। ପୁଷ୍କର ଏହିପରି କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଖାଦ୍ୟ ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅର୍ଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକର ଏହି ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣ ଲେଖି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଲୋକେ ଦୁଧାଳ ଗାଈ ସହିତ ୧୨,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ପାଦ୍ମ ପୁରାଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଗାଈ ସହିତ ଦିଅ। ବରାହ ଯୁଗର କଥା ବିଷୟରେ, ପରାଶର ୨୩,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ରଚନା କଲେ, ଏହା ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଦୁଧାଳ ଗାଈ ସହିତ ଦେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବାୟବୀୟ ପୁରାଣ ୧୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର। ଶ୍ୱେତ ଯୁଗର ସମୟରେ, ବାୟୁ ଘର୍ମ ପୁରାଣ କହିଥିଲେ; ଏହା ଲେଖି, ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଉତ୍ତମ ଗାଈ ସହିତ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍।