ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ବିବିଧ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଯଦି କେହି 'ସୁପର୍ଣ୍ଣମ୍' ନାମକ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହବି ଦେଇଥାଏ, ସେ ସାପର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ । ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ; 'ଏହାମାନେ ଦେବୀମାନେ' ମନ୍ତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତିଦାୟକ । 'ଦେବତାମାନେ, ମାରୁତମାନେ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମନ୍ୟମାନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; 'ଯମଲୋକରୁ' ମନ୍ତ୍ର ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୂର କରିବାରେ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ । 'ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପାଞ୍ଚ ବଣିକ' ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସାୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ; 'ମୋତେ କାମ ଓ ଶକ୍ତି ମିଳୁ' ମନ୍ତ୍ର ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ । 'ତୁମକୁ ମାତ୍ର, ହବି ଯାଉ' ମନ୍ତ୍ର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି କରେ; 'ଅଗ୍ନି, ଗୋବିଦ୍' ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ । 'ଦୃଢ଼, ଦୃଢ଼ଙ୍କ ସହିତ' ମନ୍ତ୍ର ପଦ ଲାଭ କରାଏ; 'ଲାକ୍ ରଙ୍ଗ ଭଳି ଜୀବନ' ଏବଂ କୁକୁର ସହିତ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଫଳତା ଆଣେ । 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଭାଙ୍ଗିଛି' ମନ୍ତ୍ର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ; 'ଏହାମାନେ ମୋ ବନ୍ଧନ' ମନ୍ତ୍ର ବନ୍ଧନମୁକ୍ତିର କାରଣ । 'ମୁଁ ଶପଥଭଙ୍ଗୀକୁ ମାରିଛି' ମନ୍ତ୍ର ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରେ; 'ତୁମେ ଉତ୍ତମ' ମନ୍ତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି କରେ । 'ମୃଗ ଯେପରି ଯାଏ' ମନ୍ତ୍ର ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ; 'ଏଠାରେ ଏହା ଦ୍ୱାରା' ମନ୍ତ୍ର ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ । 'ବୃହସ୍ପତି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ' ମନ୍ତ୍ର ଯାତ୍ରାରେ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ; 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି' ମନ୍ତ୍ର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର କରେ । ଯେ କେହି ଆଜି ଅଥର୍ୱଶିରସ୍ ପାଠ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଯଜ୍ଞରେ ବାହାରୁଥିବା କାଠି ପ୍ରଥମ ହବି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଘିଅ, ଚାଉଳ, ଗାଈର ଦୁଧ, ଓ ଆଲସି ମାଞ୍ଚି ମଧ୍ୟ । ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ, ତିଳ, ଦହି ଓ ଦୁଧ, ଦର୍ଭା ଓ ଦୂର୍ବା ଘାସ, ବିଲ୍ୱ ଫଳ ଓ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟ । ଏସବୁ ଉପଚାର ଶାନ୍ତି ଓ ପୋଷଣ ଆଣେ; ତେଲ ତିଆରି ଖବାର, କଳା ଆଲସି, ରକ୍ତ ଓ ବିଷ ମଧ୍ୟ ଉପଚାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । କାଠି ମଧ୍ୟରେ କଣ୍ଟା ଥିବା କାଠି ବିପକ୍ଷ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି ମନ୍ତ୍ର ଲାଗୁ କରାଯିବ, ସେଠାରେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଛନ୍ଦ ଜାଣିବା ଦରକାର । ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କର କହିଲେ: ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବେଦରେ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି କରେ; 'ହେମବର୍ଣ୍ଣା' ଆଦି ପନ୍ଦରଟି ଶ୍ଲୋକ ଶ୍ରୀଙ୍କ । ଯଜୁର୍ବେଦରେ ଚାରିଟି ଶ୍ରୀସ୍ତୁତି ରଥର ଧୁରାରେ ପଢ଼ାଯାଏ; ସାମବେଦରେ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ 'ଶ୍ରାବନ୍ତୀୟ' ଭାବେ ଗାଯାଏ । ଅଥର୍ବବେଦରେ ମଧ୍ୟ 'ଓ ପୋଷକ, ଶ୍ରୀକୁ ମୋରେ ଦିଅ' ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଛି । ଯେ କେହି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ପାଠ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶ୍ରୀଙ୍କ କୃପା ପାଏ । ପଦ୍ମ, ବିଲ୍ୱ ପତ୍ର କିମ୍ବା ଘିଅ ଦାନ କଲେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବେଦରେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ଏକ ମୁଠି ଜଳ ଦାନ କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ସ୍ନାନ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ଏକ ମାଳା ଫୁଲ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଅପରାଧ ଦୂର ହୁଏ । ସ୍ନାନ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ଅର୍ପଣ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ପାଠ କଲେ ମହା ଓ ଛୋଟ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ପାଠ, ଅର୍ପଣ ଓ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ; ଅଠାରଟି ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ । 'ଅମୃତା' ଓ 'ଅଭ୍ୟା' ଶାନ୍ତି ମୃଦୁ ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦ ଦୂର କରେ; 'ଅମୃତା' ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, 'ଅଭ୍ୟା' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ । 'ସୌମ୍ୟା' ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; 'ଅଭୟା' ମଣି ବରୁଣଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । 'ଶତକଣ୍ଡ' ମଣି ଅମୃତା ପାଇଁ, ଶଙ୍ଖଜ ମଣି ସୌମ୍ୟା ପାଇଁ; ସେମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ସେମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ମଣି ବନ୍ଧିଲେ ସଫଳତା ମିଳେ । ଏହି ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ, ଆକାଶୀୟ ଓ ଭୂମି ଜନିତ ବିପଦ ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣ । ଗ୍ରହ ଓ ତାରା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦିବ୍ୟ ଅଶାନ୍ତି, ଆକାଶରେ ପତିତ ଉଲ୍କା, ଦିଗ୍ଦାହ, ଓ ଦିଗ୍ବଳୟ ଦେଖାଯିବା ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖାଯିବା, ଅସାମାନ୍ୟ ବର୍ଷା ଓ ଅଜଣା ଘଟଣା ହେଉଥିବା ଏବଂ ଭୂମିରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଘଟଣା, ଭୂକମ୍ପ ଇତ୍ୟାଦି । ଏହିପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ହେଲେ ତାହା ଫଳହୀନ; ଉଚିତ ଉପଚାର ନ କଲେ ତିନି ବର୍ଷ ପରେ ଏହା ଭୟର କାରଣ ହୁଏ । ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ନାଚେ, କମ୍ପନ କରେ, ତେଜ ହୁଏ, ଚିତ୍କାର କରେ, କାନ୍ଦେ, ଘମ ଛାଡ଼େ, ଓ ହସେ । ଏପରି ଅଶାନ୍ତି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୂଜା ଓ ହବି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଆଣିହେବ; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଜଳେ ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟରେ ବଡ଼ ମେଘ ଗର୍ଜନ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି କାଠି ଜଳେ ନାହିଁ, ସେଠି ରାଜ୍ୟ ଶାସକ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ; ଅଗ୍ନି ଅଶାନ୍ତିର ଉପଚାର ଅଗ୍ନି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା । ଝଡ଼ୁ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଦୁଧ ରକ୍ତ ଭଳି ବହୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଆଦି ଗଛ ଅପଶକୁନର ଉପଚାର ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଚ୍ଚନା । ଅତିରିକ୍ତ ବର୍ଷା, ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଦୁଇଟି ବିପଦ; ଅଅନୁକୂଳ ସମୟରେ ତିନି ଦିନ ବର୍ଷା ହେଲେ ତାହା ଭୟର କାରଣ । ବର୍ଷା ବିଘ୍ନ ପରିହାର ପାଇଁ ପର୍ଜନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ନଗର ଛାଡ଼ି ଥିଲେ, ସେମାନେ ଫେରନ୍ତି, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକ ଆସନ୍ତି । ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଓ ଝରଣାର ଜଳ ରସ ହୀନ ହେଲେ, ବରୁଣ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବା ଉଚିତ । ନାରୀମାନେ ଅସମୟରେ ସନ୍ତାନ ଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା ଠିକ୍ ସମୟରେ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଦୁଇଟି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣା ହୁଏ ।