ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାରଗୁଡ଼ିକ ଅଗଣନୀୟ—ଏହି ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ କାଳରେ ବିବିଧ ରୂପରେ ଘଟିଛି। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦଶାବତାରକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ହରି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ—“ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାଙ୍କର ଲୀଳା ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅଧିକ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରହିଥିଲେ—ନା ଆକାଶ, ନା ରାତି, ନା ଦିନ, ନା କିଛି ଅନ୍ୟ। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଆସିଲା; ଏହି ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍। ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଆକାଶ; ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବାୟୁ; ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଗ୍ନି। ରସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ, ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀ ଜଣାପଡ଼ିଲା; ତମସ ଗୁଣରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ, ରଜସରୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଦଶ ଦେବତା ଓ ମନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହା ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଲା। ଏହା ପରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସେ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ସେଥିରେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଅଂଶୀଭୂତ କଲେ। ଏହି ଜଳକୁ ‘ନାରା’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଜଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ଜଳରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଡିମ୍ବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଡିମ୍ବ ଭିତରେ ରହିଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଡିମ୍ବକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରି ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ପୃଥିବୀ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପୃଥିବୀକୁ ଜଳ ଉପରେ ଭାସି ରଖିଲେ, ଦଶ ଦିଗ ତିଆରି କଲେ; ସେଠାରେ କାଳ, ମନ, ବାଣୀ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ସୁଖକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଲେ। ଏହି ଭାବେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ବିଦ୍ୟୁତ, ଗର୍ଜନ, ମେଘ, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁଷ୍ୟ ତିଆରି କଲେ। ପ୍ରଥମେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପରେ ତାଙ୍କର ମୁଁହଠାରୁ ବର୍ଷାଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟମାନେ ଦେବତା, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଜନ୍ତୁମାନେ ପୂଜା କଲେ। ସନତ୍କୁମାର ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସପ୍ତ ମନସପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜଣାପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୁଦ୍ର ସହିତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲେ, ତାହାର ଏକ ଭାଗ ରୂପେ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଥା ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏବେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କଥା କହିବି। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ତୁଷିତ ଦେବମାନେ ଆଦିତି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶକ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଧାତୃ, ଅର୍ୟମାନ, ପୂଷଣ, ଵିବସ୍ୱାନ୍, ସବିତୃ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ ଓ ଭଗା ଥିଲେ। ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆଂଶୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ। ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ଜଣା ଷୋଳ ଝିଅ ଥିଲେ। ବିଦ୍ୟୁତଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଝିଅ ଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ସନ୍ତାନମଧ୍ୟରୁ କୃଶାଶ୍ୱ ଦେବାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସିଂହିକା ଝିଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଭିପ୍ରଚିତ୍ତିଙ୍କ ଘରେ ବହୁ ଶୈଁହିକେୟ ପୁଅ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାହୁ ଆଦି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଚାରି ପୁଅ ଥିଲେ—ଅନୁହ୍ରାଦ, ହ୍ଲାଦ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ (ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ), ଓ ସଂହ୍ରାଦ। ହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ହ୍ରଦ; ହ୍ରଦଙ୍କ ପୁଅ ଆୟୁଷ୍ମାନ୍, ଶିବି, ଆସ୍କଳ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁଅ ବିରୋଚନ, ବିରୋଚନଙ୍କୁ ବଳି ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବଳିଙ୍କ ଏକଶ ଝଣା ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଣ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ବାଣ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି ଏହି ବର ପାଇଥିଲେ—‘ମୁଁ ସଦା ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ରହିବି’। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ଥିଲେ—ସମ୍ବରାସୁର, ଶକୁନି, ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଶଙ୍କୁର ଓ ଆର୍ୟ। ଦନୁଙ୍କ ଏକଶ ଝଣା ପୁଅ ଥିଲେ। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରଭା, ପୁଲୋମନଙ୍କ ଝିଅ ଶଚୀ; ଉପଦାନବୀ, ହୟଶିରା, ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବାର୍ଷପର୍ବଣୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁଲୋମା ଓ କାଳକା, ଦୁଇଝଣୀ ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ ଝିଅ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଅନେକ ଲକ୍ଷ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବଂଶରେ ଚାଳିଶି ଲକ୍ଷ ନିବାତକବଚ ଥିଲେ। ତାମ୍ରାଙ୍କ ଛଉ ଝିଅ—କାକୀ, ଶ୍ୱେନୀ, ଭାସ୍ୟା, ଗୃଧ୍ରିକା, ଶ୍ରୁଚି, ସୁଗ୍ରୀବା; ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କାକ, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ, ତାମ୍ରାଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ଼ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବିନତାର ହଜାରି ପୁଅ ହେଲେ, ସୁରସାଠାରୁ ସର୍ପ, କଦ୍ରୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ହଜାରି ପୁଅ—ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ ଏମାନେ। କ୍ରୋଧବଶାଠାରୁ ଦନ୍ତିଆ ଜନ୍ତୁ, ସୁରଭିଠାରୁ ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଖୁରବିଶିଷ୍ଟ ପଶୁ, ଇରାଠାରୁ ଘାସ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଖସାଠାରୁ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅପ୍ସରାସହିତ ଋଷିଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅରିଷ୍ଟାଠାରୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଚଳନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ଦୁଇପ୍ରକାର। ଏମାନଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଅସଂଖ୍ୟ। ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ। ଦିତି, ନିଜ ପୁଅମାନେ ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।