ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଉଲ୍ଲେଖିତ ଶାସ୍ତ୍ରବଚନର ଅନୁସାରେ, ନ୍ୟାୟ ଓ ନ୍ୟାୟାଳୟର କ୍ରମ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରମାଣ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁ ଲୋକେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିଦାହକ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁହନ୍ତା ମାନଙ୍କ ସମାନ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜର ଶତଶଃ ଜନ୍ମର ଆର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ସମସ୍ତ ହରାଇଦିଅନ୍ତି ଯଦି ମିଥ୍ୟା କଥା କହି ଅନ୍ୟକୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ଏପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଯଦି ସାକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମତଭିନ୍ନତା ଥାଏ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଧର୍ମଶୀଳ, ସେମାନଙ୍କ ମତକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯିବ। ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ଧର୍ମସ୍ଥିତି ସମାନ ଥାଏ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରମାଣିତ ଶପଥ ପାଇଥାଏ, ସେଇ ଜିତିଥାଏ। ଯଦି ସାକ୍ଷୀମାନେ ଅଧମ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ପରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ସଂଖ୍ୟକ ସାକ୍ଷୀ ଭିନ୍ନ କଥା କହନ୍ତି, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସାକ୍ଷୀମାନେ ମିଥ୍ୟା ଧରାଯିବେ। ଯେଉଁମାନେ ଜାଲି କାଗଜ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ। ବିବାଦରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍ୟ ଲୁଚାଇଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ ଓ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯିବ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତି ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ବନ୍ଧନ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ। ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ସହମତ, ତାହା ସାକ୍ଷୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଲିଖିତ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଋଣଦାତାଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଥମେ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଲେଖାରେ ଋଣୀଙ୍କ ନାମ, ଜାତି, କୁଳ, ପରିବାର, ସହପାଠୀ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ବିବାଦ ସମାପ୍ତି ପରେ ଋଣୀ ନିଜ ହାତରେ ନାମ ଲେଖିବେ, ଏବଂ ଏହି ଲେଖାକୁ 'ମୋର ପୁଅ ଅମୁକ ମତ' ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ। ସାକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଓ କୁଳ ଲେଖି ଦେବେ, ଏବଂ 'ମୁଁ ଅମୁକ, ଏଠାରେ ସାକ୍ଷୀ' ଲେଖିବେ, ଯଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାଧା ନଥାଏ। ଯଦି ଋଣୀ ଅପଢ଼ା ଥାଏ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା କୁହିବେ ଏବଂ ସାକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଲେଖିଦେବେ। ଏହି ଦଲିଲ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅନୁରୋଧରେ ଲିଖାଯାଇଛି ବୋଲି ଲେଖିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଲେଖକ ନିଜ ନାମ ଲେଖିବେ। ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାକ୍ଷୀ ନ ଥାଏ, ତେବେ ନିଜ ହାତରେ ଲିଖା ଦଲିଲ ସବୁଠି ଚଳିବ, କିନ୍ତୁ ବଳପୂର୍ବକ କିମ୍ବା ଠକେଇରେ ମିଳିଥିଲେ ନୁହେଁ। ଦଲିଲ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ଋଣ ତିନି ଜଣେ ଦ୍ୱାରା ଦେବା ଉଚିତ, ଗହଣା ତା ଫେରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ କରାଯିବ। ଯଦି ଦଲିଲ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ହରାଇଗଲା, ମିଛିଗଲା, ଚୋରି ହେଲା, ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଫାଟିଗଲା କିମ୍ବା ପୁଡ଼ିଗଲା, ତେବେ ନୂତନ ଦଲିଲ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ମାମଲାରେ ନିଜ ହାତରେ ଲିଖା ଦଲିଲକୁ ଯୁକ୍ତି, ପ୍ରକ୍ରିୟା, କାର୍ଯ୍ୟଚିହ୍ନ, ସମ୍ପର୍କ ଓ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସାର୍ଥକ କରିବା ଉଚିତ। ଦଲିଲ ପଛରେ ଲେଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଋଣୀ ଋଣ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଋଣଦାତା ଦେଖିବା ପରେ ନିଜ ହାତରେ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ରସିଦ ଦେବେ। ଶୋଧ ପରେ ଦଲିଲ ଫାଟିଦେବା ଉଚିତ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ନୂତନ ଦଲିଲ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଦେବା ଦେବାକୁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେବା ଉଚିତ। ବଡ଼ ଅଭିଯୋଗରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁଳା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବିଷ ଓ ପେଟି ଯଥାର୍ଥ ପରୀକ୍ଷା ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଯେଉଁଠି ଅଭିଯୋଗକାରୀ ପ୍ରଧାନ, ସେଠି ଏହି ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ। ଦୁଇଝଣେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇପାରିବେ, ଅନ୍ୟଥା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପରାଧରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ। ହଜାର ମାନ୍ୟ, ତୁଳା, ବିଷ ବହନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରାଜସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାମଲାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ମାତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ଦେବେ। ହଜାର ମାନ୍ୟ ପାଇଁ ତୁଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଅଳ୍ପ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପେଟି ପରୀକ୍ଷା, ଅର୍ଧଶତ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ପରୀକ୍ଷା ଦେବେ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଦଣ୍ଡ ପାଇବେ। ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି, ସ୍ନାନ କରାଇ, ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଉପବାସରେ ରଖି, ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବ। ତୁଳା ପରୀକ୍ଷା ମହିଳା, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ଖଙ୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ସାତଟି ଯବ ଦାଣା କିମ୍ବା ବିଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତୁଳା ପରୀକ୍ଷାରେ ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ତୁଳାରେ ବସାଇ, ସମତୁଳ୍ୟ କରାଯିବ, ଚିହ୍ନ ଦେଇ ତଳକୁ ନମାଇବେ। ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ହୃଦୟ, ଯମ, ଦିନ-ରାତି, ଉଷା-ସଂଧ୍ୟା ଓ ଧର୍ମ—ସମସ୍ତେ ଲୋକଙ୍କ କର୍ମ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ତୁଳାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିବା ଉଚିତ—"ତୁମେ ସତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ମଙ୍ଗଳମୟେ, ସତ୍ୟ କୁହ, ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ପାପୀ ହେଲେ ତଳକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଉପରକୁ ଉଠାଇଦିଅ।" ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷାରେ ହାତକୁ ଚିଉଡ଼ ଲଗାଇ, ସାତଟି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ର ରଖି, ସୂତାରେ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏହିଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିବା ଉଚିତ—"ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ସାକ୍ଷୀ, ସତ୍ୟ କୁହ।" ଏହା ପରେ ପଞ୍ଚାଶ ପଳା ଓଜନର ଉତ୍ତପ୍ତ ଲୋହା ଦୁଇ ହାତରେ ସମ ଭାବେ ଧରି, ସେଥିରେ ସାତ ଗୋଟିଏ ଗୋଲାକାର ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ତାହାକୁ ଧରି ସାତଟି ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃତ୍ତ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ ରହିବ। ଯଦି ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା ପରେ ହାତର ଚିଉଡ଼ ଅପୁଡ଼ି ରହିଥାଏ, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ଯଦି ଲୋହା ଗୋଲା ଝଡ଼ିଯାଏ କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହ ଥାଏ, ପୁନଃ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପୁନି କହିବା ଉଚିତ—"ହେ ପବିତ୍ରତମ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର ହେବାକୁ ଉଚିତ, ତାହାକୁ ପବିତ୍ର କର; ହେ ଵରୁଣ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।