ଏକ ସମୟର କଥା, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର ପାଳନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଦେବ ସ୍ୱୟଂ ନିୟମ ଏବଂ ନୀତି ଉପଦେଶ କରୁଥିଲେ । ସେ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଉତ୍ତରାଧିକାର ଠିକଣାରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଋଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଗିରବି ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ମୁକ୍ତ କରିଦେବା ଦରକାର । ଦ୍ୱିଗୁଣ ରାଶି ଦେଇଲେ, ଗିରବି ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଦି କେହି ଦୁଃଖରେ ପଡି, କୌଣସି ଘୋଷଣା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ହାତରେ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ସମ୍ପତ୍ତି ଜମା ଭାବେ ଗଣାଯିବ ଏବଂ ସେହିପରି ଫେରାଇ ଦେବା ଉଚିତ । ଯଦି ସମ୍ପତ୍ତି ରାଜା, ଦେବତା ବା ଚୋର ଦ୍ୱାରା ନେଇଯିବାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଫେରାଇବା ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପରେ ଖୋଜି ପାଇଯିବାରୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେହି ସମ୍ପତ୍ତି ଫେରାଇ ଦେବା ସହିତ ସମାନ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ । ଯଦି କେହି ନିଜ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ, ସେ ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଣ୍ଡିତ ହେବ ଏବଂ ସୁଦ ସହିତ ଫେରାଇ ଦେବା ଦରକାର; ଏହି ନୀତି ଜମା ବା ଗିରବି ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଚାହିଁଲେ ବା ନ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ । ଏହିପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ—ତପସ୍ୱୀ, ଦାନଶୀଳ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶୀୟ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିବା, ସଠିକ ଆଚରଣ ଥିବା, ପୁଅ ଓ ନାତି ଥିବା ଲୋକମାନେ— ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୁକ୍ତ, ସାକ୍ଷୀ ହିସାବରେ ପଞ୍ଚ ବା ତିନି ଜଣ, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ବର୍ଗ ଅନୁସାରେ—ସମସ୍ତ ମାମଲାରେ ଏମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ମନାଯାନ୍ତି । ନାରୀ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ଜୁଆରୀ, ମଦପାନ କରୁଥିବା ବା ପ୍ରମାଦୀ, ଅଭିଯୁକ୍ତ, ଅଭିନେତା, ପାଖଣ୍ଡୀ, ଜାଲିଆତ, ଏବଂ ଅନ୍ଧ, ବିକଳାଙ୍ଗ— ପତିତ, ଚଣ୍ଡାଳ ସହିତ ଖାଇଥିବା, ସଙ୍ଗୀ, ସାଥୀ, ଶତ୍ରୁ, ଚୋର, ସାକ୍ଷୀ ନଥିବା, ଚୋରି, ଅପବ୍ୟବହାର ବା ହିଂସା ମାମଲାର ସମସ୍ତ ସାକ୍ଷୀ— ଯଦି ଦୁଇପକ୍ଷ ଏକମତ, ତେବେ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମଜ୍ଞ ସାକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ସଦା ସ୍ଥବ୍ଧତା ଋଣରେ ବନ୍ଧିତ ରହିଥାଏ । ଏହିପରି ଲୋକେ ସବୁକିଛି ରାଜାଙ୍କୁ ଚୁକାଇଦେବା ଦରକାର, ଚିହ୍ନଟ ଦିନରେ; ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଉନାହାନ୍ତି— ସେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ସମାନ ପାପ ଓ ଦଣ୍ଡର ଅଂଶୀ; ସାକ୍ଷୀମାନେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସାମ୍ନାରେ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ । ଯେଉଁ ପାପୀ, ଅଗ୍ନିଦାହକ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁ ହନ୍ତା ଯେଉଁ ଲୋକେ ଯେଉଁ ଲୋକରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି— ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚେ; ଶତ ଜନ୍ମର ଯେଉଁ ଶୁଭ କର୍ମ ଅର୍ଜିତ ହେଉଥିବା— ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଏ, ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଫଳ ହାରାଏ; ଯଦି ବହୁ ମତ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ଥାଏ, ତେବେ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଧିକ, ସେଉଁଠି ମତ ବଳିୟସି । ଯଦି ଧର୍ମରେ ସମତା ଥାଏ, ତେବେ ଅଧିକ ଧର୍ମିକଙ୍କ ମତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ପକ୍ଷରେ ସାକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ସପଥ କରନ୍ତି, ସେ ବିଜୟୀ ହୁଏ । ଅନ୍ୟଥା, ଯାହାଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ କମ୍ ଧର୍ମିକ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହାରିବେ; ଯଦି ସାକ୍ଷୀ କହିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଅନ୍ୟମାନେ ଅଧିକ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ କଥା ବଳିୟସି । ଯଦି ପରେ ଆସିଥିବା ସାକ୍ଷୀ, ପୂର୍ବ ସାକ୍ଷୀ ଚଉଗୁଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଭିନ୍ନ କହନ୍ତି, ତେବେ ପୂର୍ବ ସାକ୍ଷୀ ମିଥ୍ୟା ମନାଯିବେ; ଜାଲିଆତ ଓ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଅଲଗା ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ । ବିବାଦରେ ଦୁଇଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଡାକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଲୁଚାଇଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଶନିଷ୍କାସିତ କରିବା ଦରକାର । ସେ ଅଠଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦେବେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଶ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଜନ୍ମରେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି କାରାଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ । ଯେଉଁ ମାମଲା ଦୁଇପକ୍ଷ ଏକମତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସାକ୍ଷୀ ସହିତ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଋଣଦାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ । ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲିଖିବା ଦରକାର—ଋଣୀର ନାମ, ଜାତି, ବଂଶ, ପରିବାର, ତାଙ୍କର ସହପାଠୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ନାମ, ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଚିହ୍ନ । ମାମଲା ଶେଷ ହେଲେ, ଋଣୀ ନିଜ ହାତରେ ନାମ ଲେଖିବେ; ଏବଂ ଏଠାରେ ଯାହା ଲିଖାଯିବ, ସେ ମୋ ପୁଅ ଅମୁକଙ୍କ ମତ ଅଟୁଟ ରହିବ । ସାକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ହାତରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଓ ପରିବାର ଲେଖିବେ; ଏଠି ମୁଁ ଅମୁକ, ସାକ୍ଷୀ ହିସାବରେ ଅଛି—ଏହିପରି ଲେଖିବା ଦରକାର, ଯଦି କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ନଥାଏ । ଯଦି ଋଣୀ ଅନପଢ଼, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଘୋଷଣା କରିବେ, ଏବଂ ସାକ୍ଷୀ ବା ଅନ୍ୟ କେହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଲେଖିଦେବେ । ଏହି ଦଲିଲ ଦୁଇପକ୍ଷର ଅନୁରୋଧରେ ମୋ, ଅମୁକଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଲିଖାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଲେଖିବା ଦରକାର—'ଅମୁକ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ' । ସାକ୍ଷୀ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ହାତରେ ଲିଖା ଦଲିଲ ସମସ୍ତ ମାମଲାରେ ପ୍ରମାଣ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଜବରଦସ୍ତି ବା ଠକେଇ ଦ୍ୱାରା ନ ହେଉ । ଲିଖିତ ଦଲିଲ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଋଣ ତିନି ଜଣେ ଚୁକାଇବେ; ଗିରବି ପ୍ରତିଦାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ । ଯଦି ଦଲିଲ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ, ପଢ଼ିବାକୁ ଅସୁବିଧା, ହାରାଇଯିବା, ମଚିଯିବା, ଚୋରି, ଭଙ୍ଗା, ଫାଟିଯିବା, ଜଳିଯିବା ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଦଲିଲ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର । ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ମାମଲା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ, ନିଜ ହାତରେ ଲିଖା ଦଲିଲକୁ ଯୁକ୍ତି, ନୀତି, କ୍ରିୟାଚିହ୍ନ, ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ କାରଣ ସହିତ ସମର୍ଥନ କରିବା ଉଚିତ । ଦଲିଲର ପଛରେ ଲେଖିବା ଦରକାର ଯେ ଋଣୀ ଋଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ଋଣଦାତା ଦେୟ ନେଇଲେ, ନିଜ ହାତରେ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ରସିଦ ଦେବେ । ଦେୟ ଦେଇଦେଲେ, ଦଲିଲ ଚିରିଦେବା ଉଚିତ; ଆଉ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର । ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେୟ ଦେବା ଉଚିତ । ମାମଲା ସଫା କରିବା ପାଇଁ ତୁଳା, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ବିଷ ଓ ପେଟି ଏଠାରେ ପରୀକ୍ଷା ମାନ୍ୟ; ମୁଖ୍ୟ ଅଭିଯୋଗକାରୀ ଥିଲେ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ । ଇଚ୍ଛାରେ, ଯେକୌଣସି ପକ୍ଷ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇପାରିବେ, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇବେ; ଦ୍ରୋହ ବା ଗୁରୁତର ଅପରାଧରେ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇପାରିବେ । ହଜାର ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ଚାଷ କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁଳା, ବିଷ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ରାଜସ୍ବ ମାମଲାରେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ ।