ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ମାନବ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ବିବାଦ ଓ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥା ହୋଇଛି। ଜୁଆ ଅର୍ଥାତ୍ ଛକି, କଠି ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଖେଳକୁ ଯେଉଁଠି ଦାଉ ଲାଗିଥାଏ, ତାହାକୁ ଜୁଆ କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ନେଇ ଯେଉଁ ଖେଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ପ୍ରାଣୀ ଜୁଆ କହାଯାଏ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବିବାଦ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ମିଶ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଶ୍ରେଣୀରେ ନ ପଡ଼ି ମାନବ କ୍ରିୟାର ଶତଧା ପ୍ରକାର ଶାଖା ଥାଏ। ଏପରି ଏଠାରେ ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠି ଅଠାରୋ ପ୍ରକାରର ବିବାଦ ଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିବାଦର ଶତ ଶତ ଉପଶାଖା ଅଛି, ଯାହା ମାନବ କ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି ବିବାଦ ଦେଖିବାକୁ ରାଜା ଉତ୍ତନ୍ତ ବିବେକୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏବଂ ନ୍ୟାୟାଧୀଶମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଲୋଭ ହୀନ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ବିବାଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ନ୍ୟାୟାଧୀଶମାନେ କୌଣସି କାରଣରୁ ମାମଲା ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିପାରିବେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ଓ ଧର୍ମପଥରୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାପି ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କିମ୍ବା ସମୂହ ଭାବେ ଦୋଷୀ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ଯଦି ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମପଥ ଓ ଆଚାର ବିରୋଧୀ କାମ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ କୌଣସି ବିଷୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ମାମଲା କୁହାଯାଏ। ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟ ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କ ବୁଝିବା ଅନୁଯାୟୀ ଲିଖିତ ହେଉ। ଉତ୍ତର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତାରିଖ, ନାମ, ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଯିଏ ପ୍ରଥମେ କହିଥିଲେ ସେଉଁଠି ଏବଂ ବିଷୟ ଶୁଣି ଲିଖିବା ଉଚିତ। ଏପରେ ଅଭିଯୋଗକାରୀ ତାଙ୍କ ଦାବି ପୂରଣ ପାଇଁ ଉପାୟ ଲିଖିବେ; ଯଦି ସେଠି ସଫଳ ହୁଏ, ସେ ଫଳ ଲାଭ କରେ; ନହେଲେ ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବାଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅଭିଯୋଗ ପୂରଣ କରି ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେବା ଦରକାର। ଯିଏ ଅଭିଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର ଥିଲେ ବିପରୀତ। ଯଦି ଝଗଡ଼ା କିମ୍ବା ହିଂସା ଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦାବି ହେବ। ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ଯୋଗ୍ୟ ଜାମିନଦାର ନିଆଯିବା ଚାହିଁଏ; ଯଦି ଗୁପ୍ତି ଆଶଙ୍କା ଥାଏ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ କଲେ ଦୁଇ ଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ହିଂସା, ଚୋରି, ଅପମାନ, ଶାପ କିମ୍ବା ନାରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପରାଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ ରହିଛି। ଯଦି କେହି କହେ, "ଏହା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ," ତେବେ ସମୟ ତୁରନ୍ତ; ନହେଲେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭାବାଯିବ, ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କ କପାଳରେ ଘମ ଆସେ, ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ହରାଏ, ମନ, ଭାଷା ଓ ଶରୀର କ୍ରିୟାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଅଭିଯୋଗ କିମ୍ବା ସାକ୍ଷ୍ୟରେ ଯାହାର କଥା ଦୁଷିତ, ସେ ଦୁଷିତ ଘୋଷିତ; ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ବିଷୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କିମ୍ବା ପଛୁଆନ୍ତି, ସେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଯଦି ଡାକିଥିବା ଋଣୀ କିଛି କହିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦଣ୍ଡନୀୟ; ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ ପ୍ରଥମେ କହିବେ। ପ୍ରଥମ କଥା ସିଦ୍ଧ ନହେଲେ, ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ କହିବେ; ଦଳରେ ବିବାଦ ଥିଲେ, ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଦେବ। ଅର୍ଥ, ସାମଗ୍ରୀ କିମ୍ବା ଧନ ଦାବି ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେଲେ, ରାଜା ଏହା ଏଜେଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଆଦାୟ କରିବେ। ଅବସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଘଟିତ ମାମଲା ଏହି ମାମଲା ଦ୍ୱାରା ହାରାଯାଇପାରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଅଂଶିକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ କିମ୍ବା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବିଷୟ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଆଦାୟ ହେବ, ଯେଉଁଠି ଅଭିଯୋଗ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ନୁହେଁ; ପ୍ରଥା ଓ ବିବେକ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଥିଲେ, ନ୍ୟାୟ ମାମଲାରେ ବିବେକକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯିବ। ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ, ଅଧିକାର ଓ ସାକ୍ଷୀକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଏହା ନଥିଲେ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ଦିଆଯିବ; ସମସ୍ତ ବିବାଦରେ ଉତ୍ତରକୁ ବଳବତୀ ମନାଯାଏ। ଜମା, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା କ୍ରୟ ବିଷୟରେ ନୂତନତା ବଳବତୀ; ଜମି ଦିଗରେ ବିଶ୍ ଦିନ ପରେ ହାନି ହୁଏ, ଦେଖାଯିବା ଓ ଘୋଷଣା ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ବର୍ଷ ଉପଭୋଗ ହେଲେ, ଗିରବ, ସୀମା, ଜମା କିମ୍ବା ଅଚଳ ସମ୍ପତି ବ୍ୟତୀତ। ଏହିପରି ରାଜା, ନାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜମା, ଗିରବ ସମ୍ପତି ଓ ଏହା ସମାନ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପତି ଉପଭୋଗ କଲେ ମାଲିକକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଦଣ୍ଡନୀୟ, ସେ ରାଜାକୁ ନିଅଯାଇଥିବାର ସମାନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏବଂ ଯଦି ଅଧିକ ଲାଭ ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର। ପ୍ରମାଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଅଧିକାର ନାହିଁ, ସେଠି ପ୍ରମାଣ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ; ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଉପଭୋଗ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ଦୁଷିତ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଉପଭୋଗ ପ୍ରାଧିକାର ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପ୍ରମାଣ ତିଆରି କରିଛି ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ସେ ଫେରାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତିଙ୍କର ଅଧିକ ଅଧିକାର ନାହିଁ; ଯଦି ଅନ୍ୟ କେହି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏବଂ ମୃତ, ତେବେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପତିରୁ ମାଲିକ ଫେରାଇ ପାଇବେ। ପ୍ରମାଣ ବିନା ଉପଭୋଗ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜୋର କିମ୍ବା ବାଧ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଲେନଦେନ ବାତିଲ୍ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନାରୀ, ରାତି, ଗୁପ୍ତ କକ୍ଷ, ବାହାରେ, ଶତ୍ରୁ, ମଦାସକ୍ତ, ପାଗଳ, ରୋଗୀ, ଶିଶୁ କିମ୍ବା ଭୟରେ ହୋଇଥିବା ଲେନଦେନ ଅମାନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଲେନଦେନର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ତାହା ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯଦି ଗିରବ ହାରାଯାଏ, ରାଜା ଦେଣିକରୁ ଗିରବର ମୂଲ୍ୟ ଦେବେ। ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସମାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଚୋର ଦ୍ୱାରା ଚୋରି ହୋଇଥିବା ସମ୍ପତି ରାଜା ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଦେବେ।