ସମ୍ବିଧାନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛି—ସୁନା, ଅଗ୍ନି, ଓ ପାଣି—ଏହିମାନେ ଆଠଟି ଅଙ୍ଗରେ ଗଣାଯାନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଚାହାଣା, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଏହି ତିନୋଟି ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ତିନିଟି ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ବିବାଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମାମଲା ଅଛି—ଏକଟି ଅନୁମାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଅନ୍ୟଟି ସତ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନରେ ଆଧାରିତ। ଅନୁମାନ ଛଅ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ମାମଲା ହୁଏ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ବକ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଦାବି, ଏବଂ ପଛରେ ପ୍ରତିଦାବି ଆସେ। ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁରାଇ ଆଧାରରେ ଦୁଇ ପଥ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଋଣ, ଦେବାକୁ ଥିବା, ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—କିଏ, କେଉଁଠି, କେମିତି, କଣ—ଦେବା, ନେବା ଓ ବାଧ୍ୟତା—ଏହି ସବୁ ମିଶି 'ଋଣ ଗ୍ରହଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିକଟେ ସନ୍ଦେହ ବିନା ରଖିଦିଅନ୍ତି, ଏହାକୁ 'ନିକ୍ଷେପ' ବୋଲି ନ୍ୟାୟ ବିଶାରଦମାନେ କହନ୍ତି। ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାମ କରିଲେ, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଷୟକୁ ନ୍ୟାୟ ମାମଲା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଯଦି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ପୁଣି ନେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଏହାକୁ 'ଦିଆଯାଇଛି କିନ୍ତୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇନାହିଁ' ବୋଲି ବିବାଦର କାରଣ ମନାଯାଏ। ଯଦି କେହି ସେବା ଦେବାକୁ ଚୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଓ ପୂରଣ କଲେ ନାହିଁ, ଏହାକୁ 'ସେବା ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିଫଳତା' ବୋଲି ବିବାଦ ମନାଯାଏ। ଦାସମାନଙ୍କ ଦେବା ଓ ନେବା ଦେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଦେୟ ନ ଦେଲେ ବିବାଦ ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟର ହାରାଇଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ନିକ୍ଷିପ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଖି ନିଜେ ନେଇଲେ, ବଳପୂର୍ବକ ନେଇ ଗୁପ୍ତରେ ବିକ୍ରି କଲେ, ଏହାକୁ ଅନଧିକୃତ ବିକ୍ରୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବସ୍ତୁ ବିକ୍ରୟ ହେଲା କିନ୍ତୁ ବିକ୍ରେତାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ଏହାକୁ 'ବିକ୍ରୟ ପରେ ଦେବା ନ ଦେବା' ଉପରେ ବିବାଦ ମନାଯାଏ। କ୍ରୟତା ବସ୍ତୁ କିଣିଲେ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଦେଖିଲେ, ଏହା 'ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକ୍ରୟ' ଉପରେ ବିବାଦ ହୁଏ। ନାସ୍ତିକ, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଯାହାକୁ 'ସମ୍ମତି' କୁହାଯାଏ, ତାହା ଭଙ୍ଗିଲେ ବିବାଦ ହୁଏ। ସୀମା, ବନ୍ଧ, କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା, ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଜମି ଉପରେ ବିବାଦକୁ 'ଭୂମି ବିବାଦ' କୁହିଯାଏ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ବିବାହ ନିୟମ ବିଷୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ସମ୍ପ୍ରଯୋଗ ବିବାଦ' କୁହାଯାଏ। ପୁଅମାନେ ବଂଶାନୁଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ବାଣ୍ଟିଲେ, ଏହା 'ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ' ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଯାହା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ ଶକ୍ତି ବା ଅହଂକାରରେ କରିଦେଇଥାଏ, ଏହାକୁ 'ହିଂସ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି ବିବାଦର କାରଣ ମନାଯାଏ। ଦେଶ, ଜାତି ବା କୁଳ ଉପରେ ଅପମାନସୂଚକ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଏହାକୁ 'ମୌଖିକ ଅପମାନ' କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହକୁ ହାତ, ପା, ଅସ୍ତ୍ର ବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏହାକୁ 'ଶାରୀରିକ ଅପମାନ' କୁହାଯାଏ। ପାଶା, ଲକ୍କି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଖେଳାଯାଏ, ତାହାକୁ 'ଜୁଆ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ନିମିତ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଦୌଡ଼ ବା ଖେଳ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ପଶୁ ଜୁଆ' କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମାମଲାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗ ନାହିଁ, ଏହାକୁ 'ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲେନଦେନ' କୁହାଯାଏ; ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଶତ ଶାଖା ଅଛି। ଏଭଳି ମୋଟ ଅଠାର ପ୍ରକାର ନ୍ୟାୟ ବିବାଦ ଅଛି ଏବଂ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକର ଏକ ଶତ ଉପଶାଖା ଅଛି, ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ। ରାଜା ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଲୋଭ ହୀନ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବିଚାରକମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବିବାଦ ନିର୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବିଚାରକମାନେ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ମାମଲା ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଲୋଭ ବା ଭୟ ଦ୍ୱାରା ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ବିଚାରକ କିମ୍ବା ସମୂହ ମିଶି ବିବାଦରେ ଦୋଷୀ ପାଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ଯଦି ସେମାନେ ନ୍ୟାୟ ଓ ଚାରିତ୍ରିକ ପଥକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ବିଷୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନ୍ୟାୟ ମାମଲା' କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତିବାଦୀଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟ ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କ ବୁଝିବା ଅନୁଯାୟୀ ଲେଖାଯିବ। ଉତ୍ତର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତାରିଖ, ନାମ, ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ପ୍ରଥମ ବକ୍ତବ୍ୟକାରୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏବଂ ବିଷୟ ଶୁଣି ଲେଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଦାବିକାରୀ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଦାବି ପୂରଣ କରିବା ଉପାୟ ଲେଖିବା ଉଚିତ; ଯଦି ସେ ପୂରଣ କରେ, ସଫଳତା ମିଳିବ; ନହେଲେ ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳିବ। ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବାଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଅଭିଯୋଗ ପୂରା କରି ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ। ଅଭିଯୁକ୍ତକୁ ମୁକ୍ତ କରି ଅନ୍ୟେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ଦୁଷ୍କର୍ମ ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଝଗଡ଼ା ବା ହିଂସାରେ ପ୍ରତିଦାବି ହେବା ଉଚିତ। ଦୁଇପକ୍ଷରୁ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ଜାମିନ ନିଆଯିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଗୁପ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଅଛି ବୋଲି ସନ୍ଦେହ ହୁଏ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗରେ ଦୁଇଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ହିଂସା, ଚୋରି, ଅପମାନ, ଶାପ ବା ନାରୀ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅପରାଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ। କେହି କହିଲେ—"ଏହାକୁ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଉ"—ତେବେ ସମୟ ତୁରନ୍ତ; ନଚେତ୍, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯଦି ଅନ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ ବା ଠୋଠ ଚାଟିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟଥା ମନାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଲଳାଟରେ ଘମ ଆସେ, ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ହରାଏ; ସ୍ୱଭାବତଃ ମନ, କଥା ଓ ଶରୀର ଚଳନରେ ବିକ୍ଷୋଭ ଦେଖାଯାଏ।