ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ରଥ ଉପରେ କିମ୍ବା ହାତୀ ଉପରେ ଯେତେବେଳେ ଯୋଧ୍ୟା ଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ତିନିଜଣ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଧନୁର୍ଧର ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ଢାଳଧାରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିଢାଳଧାରୀ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜା କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ବିମୂଢ କରିଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ: “ମୁଁ ବିଧିର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ଯାହା ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଅଲଗା କରେ। ଏହି ବିଧିର ଚାରିଟି ପଦ, ଚାରିଟି ଆଧାର ଓ ଚାରିଟି ଉପାୟ ଅଛି। ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର, ଚାରିପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର, ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଏଠି ଅଙ୍ଗ, ଅଠାରଟି ଅଂଶ ଓ ଏକଶେ ଶାଖା ଅଛି। ଏହି ବିଧିର ତିନୋଟି ମୂଳ, ଦୁଇପ୍ରକାର ବିବାଦ, ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର, ଓ ଦୁଇଟି ପଥ ଅଛି। ଧର୍ମ, ବିଧି, ଚାରିତ୍ର ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା—ଏହିମାନେ ଏହାର ଅଂଶ। ଚାରିଟି ପଦ ମଧ୍ୟରୁ ଶେଷଟି ପ୍ରଥମଟିକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଏଠି ଧର୍ମ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବିଧି ସାକ୍ଷୀ ଉପରେ ଭିତି କରିଥାଏ। ଚାରିତ୍ର ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ସାମୂହିକ ଆଚରଣ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଆଦେଶ। ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଧି ପୂରଣ ହୁଏ, ଏହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଏମିତି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିଧି ଚାରି ପ୍ରକାର ଉପକାର କରେ, କାରଣ ଏହା ଚାରି ଆଶ୍ରମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଏ—କର୍ତ୍ତା, ସାକ୍ଷୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ରାଜା ସ୍ୱୟଂ। କର୍ତ୍ତା ଚାରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ—ଧର୍ମ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ। ଏହି ବିଧି ଚାରିଜଣ କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସଂପାଦିତ ହୁଏ—ରାଜା, ବ୍ୟକ୍ତି, ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଲେଖାପାଳ-ଲେଖକ। ସୁନା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଏହିଅଠ ଅଙ୍ଗ ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ବିଧି ଚାହିଦା, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ମୂଳରୁ ବିବାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିବାଦ ଦୁଇପ୍ରକାର—ସନ୍ଦେହ ଓ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ସନ୍ଦେହ ଛଅପ୍ରକାର ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ପ୍ରମାଣ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଦୁଇପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ କଥା ହେଉଛି ଦାବି, ଏବଂ ପରେ ବିରୋଧ ଦାବି। ସତ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଶଳ ଉପରେ ଆଧାର କରି ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଋଣ, ଦେବାକଥା, ନ ଦେବାକଥା, କିଏ ଦେବେ, କେଉଁଠି, କେମିତି ଓ କ’ଣ—ଦେବା-ନେବା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ—ଏହାକୁ ଋଣ ଗ୍ରହଣ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିକଟେ ନିର୍ବିଶ୍ୱାସରେ ରଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ନିକ୍ଷେପ କୁହନ୍ତି। ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାମ କଲେ, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିବାଦକୁ ବ୍ୟବହାର କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ପୁନଃ ନେବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଏହାକୁ ‘ଦିଆଯାଇଛି, ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇନାହିଁ’ ବୋଲି ବିବାଦ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ନ ପୂରଣ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ସେବା ଦେବା ନ ଦେଇବା’ ବୋଲି ବିବାଦ ହୁଏ। ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଦରମା ଦେବା ଓ ନେବାର ନିୟମ ଅଛି; ଦରମା ନ ଦେଲେ ବିବାଦ ହୁଏ। ଅନ୍ୟର ହରାଇଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ନିକ୍ଷେପିତ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଖି, ଜୋରଦରି କରି ନେଇ, ଚୁପଚାପ ବେଚିଦେଲେ, ଏହି ଅନଧିକୃତ ବିକ୍ରୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁ ବିକ୍ରୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟବସାୟୀ ଦାମ ପାଉନ୍ତିନାହିଁ, ଏହାକୁ ବିକ୍ରୟ ପରେ ଦାମ ନ ମିଳିବା ଉପରେ ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। କ୍ରେତା ବସ୍ତୁ କିଣି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଦେଖିଲେ, ଏହାକୁ ଅନୁଚିତ ବିକ୍ରୟ ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ଅସ୍ତିକ, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଶ୍ରେଣୀ ନିୟମକୁ ଚୁକି ଦେଲେ ବିବାଦ ହୁଏ। ସୀମା, ଅଳ, ଖେତର ସୀମା, ଚାଷ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଜମିର ବିକାଶ ବିଷୟରେ ଯେଉଁଠି ବିବାଦ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଜମି ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ବିବାହ ନିୟମ ଉପରେ ଯେଉଁଠି ଆଲୋଚନା ହୁଏ, ଏହାକୁ ସମ୍ପର୍କ ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ପୁଅମାନେ ପୂର୍ବଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଏହା ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ। ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅଭିମାନରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ହିଂସ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ବିବାଦ ହୁଏ। ଦେଶ, ଜାତି, କୁଳ ଉପରେ ଅପମାନ କଥା କହିଲେ, ଏହାକୁ ଭାଷା ଉପଦ୍ରବ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟର ଦେହକୁ ହାତ, ପା, ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏହା ଶାରୀରିକ ଉପଦ୍ରବ। ଦାୟି, ଲଠି, ଓ ଏପରି ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୁଏ, ଏହା ଜୁଆ ଓ ପଶୁ ଜୁଆ। ଯେଉଁ ମାମଲାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଣୀ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏକଶେ ଶାଖା ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହିପରି ଏଠରେ ଏଠ ଧରଣର ବିବାଦ ରହିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଏକଶେ ଶାଖା ଅଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଉଚିତ ଯେ, ସେ ବିବେକୀ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଲୋଭ ରହିତ ଓ ବେଦଜ୍ଞ ବିଚାରକମାନେ ସହିତ ବିବାଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତୁ। ଯଦି ବିଚାରକମାନେ ପରିସ୍ଥିତିବଶତଃ ବିଷୟକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୟରେ ବିଧି ଚ୍ୟୁତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ବିଚାରକମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କିମ୍ବା ସମୂହିକ ଭାବେ ବିବାଦରେ ଦୋଷୀ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦୁଇଗୁଣା ହେବ। ଯଦି ସେମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଚାରିତ୍ର ପଥକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଚଳନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ। ଯେଉଁ ବିଷୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ମାମଲା କୁହାଯାଏ। ବିରୋଧୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥାନରେ ଅଭିଯୋଗକାରୀ ଯେପରି ବୁଝିଛନ୍ତି, ତାହା ଲିଖିବା ଉଚିତ୍। ଉତ୍ତର ଚିଟିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଲେଖିବା ଉଚିତ୍, ତାରିଖ, ନାମ, ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଏବଂ ମୂଳ ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହାକୁ ଲେଖିବା ଉଚିତ୍।