ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ବିବିଧ ଯୁଦ୍ଧ କଳା ଓ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାର ଅନେକ ରୂପ ଓ ତାଳିମ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି—ଉପରକୁ ଆଘାତ ଦେବା, ଶତ୍ରୁ ହନନ କରିବା, ଗାଈର ମୁତ୍ର ପୋଷ୍ଚର, ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଚଳାଚଳ, ବାଧା ଉପରେ ଲଠି ବ୍ୟବହାର କରିବା, କରବୀର ଲଠି ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିମୂଢ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା। ପରେ, ପାଶ୍ୱିକ ଭାବେ ବାନ୍ଧିବା, ଅପାମାର୍ଗ ତନ୍ତ୍ର, ଭୟାନକ ଶକ୍ତି, ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର, ସିଂହ ଲାଫ, ହାତୀ ଲାଫ ଓ ଗଧା ଲାଫ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଗଦା ବ୍ୟବହାର, କୁସ୍ତି କଳା, ଟାଣିବା, ମୁଡ଼ିବା, ହସ୍ତମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତାହାର କୌଶଳ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଗଳା ଘୁଞ୍ଚାଇବା, ପିଠି ଭାଙ୍ଗିବା, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ପଛୁଆ ଚାଳ ଓ ପ୍ରତିଚାଳ, ଛାଗ ଓ ମେଷ ହନନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପାଦ ଆଘାତ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, କାନ୍ଧରେ ବସିବା ଓ ଭୂମିକୁ ଝାଡ଼ିବା ଉପାୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ କପାଳ ଆଘାତ, ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା, ଉପରକୁ ଛାଡ଼ିବା ଓ ତଳକୁ ହଳାଇବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚଳାଚଳ କରିବା ଉପାୟ ବିବୃତ। ହାତୀର କାନ୍ଧରୁ ଫିଙ୍କିଦେବା, ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା, ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗ, ତଳ ମାର୍ଗ ଓ ଭ୍ରମିତ ଚଳାଚଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଲଠି ଆଘାତ, ପୃଥିବୀ ଉପଡ଼ିଦେବା, ଘୁଢ଼ି ବାନ୍ଧିବା, ହସ୍ତ ବାନ୍ଧିବା, ଅଙ୍ଗ ବାନ୍ଧିବା—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ। ପଛୁଆ ଆଘାତ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୟୁତିମାନ ଭାବରେ, ହସ୍ତ ବନ୍ଧନ; ଏହି ସବୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ସହିତ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ହାତୀରେ ଉତ୍ତମ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରିବା, ଗଳାରେ ଗୋଟିଏ, କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି, ଦୁଇଜଣ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଓ ଦୁଇଜଣ ତାଲୱାରଧାରୀ ଥିବା ଉଚିତ। ରଥ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ହାତୀରେ ତିନି ଘୋଡ଼ାସ୍ଥ ଯୋଦ୍ଧା ଦରକାର, ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନି ଧନୁର୍ଧାରୀ ନିୟୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଢାଲଧାରୀ ଦରକାର; ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜା କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ବିମୂଢ କରିଦେଇଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ଏହିପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ—ମୁଁ ବିଧିବତ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଠିକ ଓ ଭୁଲକୁ ଅଲଗା କରେ; ଏହାର ଚାରିଟି ଚରଣ, ଚାରିଟି ଆଧାର ଓ ଚାରିଟି ଉପାୟ ଅଛି। ଏହା ଲାଭରେ, କ୍ଷେତ୍ରରେ, କ୍ରିୟାରେ ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ, ଅଠାର ଅଂଶ ଓ ଶତ ଶାଖା ଅଛି। ତିନି ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମାମଲା, ଦୁଇ ଦ୍ୱାର, ଦୁଇ ମାର୍ଗ ଅଛି; ଧର୍ମ, ବ୍ୟବହାର, ଆଚାର ଓ ରାଜାଶାସନ। ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀର ଚାରିଟି ପଦରୁ ଶେଷଟି ପ୍ରଥମକୁ ସ୍ଥିର କରେ; ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଏ ନିଜେ ସତ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରମାଣୀକରଣ ସାକ୍ଷୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଆଚାର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର ସାମୂହିକ ଚରିତ୍ର, ରାଜାଶାସନ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ; ଚାରି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚାରି ଆଶ୍ରମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ଚତୁର୍ବିଧ ଲାଭ ଅଛି; କର୍ତ୍ତା, ସାକ୍ଷୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ରାଜା ନିଜେ। କର୍ତ୍ତା ଚାରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚତୁର୍ବିଧ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ: ଧର୍ମ, ଧନ, ଯଶ ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ। ଚାରି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଚତୁର୍ବିଧ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ: ରାଜା, ବ୍ୟକ୍ତି, ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଲେଖାପାଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଲେଖକ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ—ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଅଟୁଟ; ଏହା ଅଭିଲାଷ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ତିନି ଉତ୍ସରୁ ବିବାଦ ଆସେ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମାମଲା ଅଛି: ଅନୁମାନ ଓ ଦୃଢ଼ ଦାବି। ଅନୁମାନ ଛଅପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୃଢ଼ ଦାବି ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା; ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଯୋଗରେ ଦୁଇ ଦ୍ୱାର ଘଟେ। ଏଠି, ପ୍ରଥମ ଉକ୍ତି ହେଉଛି ଦାବି, ପରେ ପ୍ରତିଦାବି; ସତ୍ୟ ବା କୃତ୍ରିମ ଆଧାର ଅନୁସରି, ଦୁଇ ମାର୍ଗ ଘଟେ। ଋଣ, ଦେବାକୁ ଥିବା, ଦେବାକୁ ନ ଥିବା, କିଏ, କେଉଁଠି, କିପରି, କଣ; ଦେବା, ନେବା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ—ଏହାକୁ ଋଣ ଗ୍ରହଣ କୁହାଯାଏ। ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିକଟେ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ରଖିଲେ, ଏହାକୁ ନିକ୍ଷେପ୍ କୁହନ୍ତି। ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାମ କଲେ, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିଷୟକୁ ବ୍ୟବହାର କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଥିରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଦେଇ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ସେହି ଦାବିକୁ 'ଦିଆଯାଇଛି କିନ୍ତୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇନାହିଁ' କହାଯାଏ। କେହି ସେବା କରିବାକୁ ଚୁକ୍ତି କରି ପୂରଣ ନ କଲେ, ଏହାକୁ 'ସେବାର ଅପରାଧ' କୁହାଯାଏ। ଚାକରଙ୍କ ଦେୟ ଦେବା ଓ ନେବା ନିୟମ ଅଛି; ଦେୟ ନ ଦେଲେ, ସେଠାରେ ବିବାଦ ହୁଏ। ଅନ୍ୟର ହରାଇଯାଇଥିବା ବା ନିକ୍ଷିପ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ମିଳିଲେ ବା ଜୋରକରି ନେଇ ଗୁପ୍ତରେ ବିକ୍ରୟ କଲେ, ଏହିଁକୁ ଅନ୍ୟର ମାଲ ଅନଧିକୃତ ବିକ୍ରୟ କୁହାଯାଏ। ବିକ୍ରୟ ପରେ ଦାମ ନ ଦେଲେ, ଏହାକୁ 'ବିକ୍ରୟ ପରେ ଦାମ ଦେଉନଥିବା' ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। କ୍ରୟକ୍ତା ବସ୍ତୁ କିଣି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ବା ତାହାକୁ ଦୋଷ ମନେ କଲେ, ଏହାକୁ ଅନୁଚିତ ବିକ୍ରୟ ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମକୁ ଚୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଉଲ୍ଲଂଘନ ହେଲେ ବିବାଦ ହୁଏ। ସୀମା, ବନ୍ଧ, କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା ବା ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଜମି ବିଷୟରେ ବିବାଦକୁ ଜମି ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ବିବାହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମ ଉପରେ ବିବାଦକୁ ସଂଯୋଗ ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ପୁତ୍ରମାନେ ବଂଶୀୟ ଧନ ବାଣ୍ଟିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏହାକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପରାହତ ଶକ୍ତି ବା ଅହଂକାରରୁ ହଠାତ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ହିଂସ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଦାବି ହୁଏ। ଦେଶ, ଜାତି ବା କୁଳ ଉପରେ ଅପମାନ ସହିତ କଥା ହେଲେ, ଏହାକୁ ଭାଷା ଅପମାନ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟର ଦେହ ଉପରେ ହାତ, ପାଦ, ଅସ୍ତ୍ର ବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଦିଆଯାଇଲେ, ଏହାକୁ ଶାରୀରିକ ଅପମାନ କୁହାଯାଏ।