ଏକ ଦିନ, ଆଗ୍ନି ଦେବ ଦ୍ୱିଜ ଜନଙ୍କୁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପଦ୍ମାନ୍ତୁ ରଖିବାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଙ୍ଗିମା ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ। ବାହାର ଅଙ୍ଗୁଠିଗୁଡିକୁ ଏକାଠି କରି, ଦୁଇ ଘୁଂଟି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରଖି, ତିନି ହସ୍ତ ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦଉଁଥିବା ଭାଙ୍ଗିମାକୁ 'ୱୈଶାଖ' ଭାଙ୍ଗିମା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ଘୁଂଟି ହଂସର ଚାଲ ପରି ସଜିଥାଏ ଏବଂ ଚାରି ହସ୍ତ ଦୂରରେ ଅଲଗା ହୁଏ, ସେଉଁଠାରେ 'ମଣ୍ଡଳ' ଭାଙ୍ଗିମା ରହିଛି। ଏହି ଭାଙ୍ଗିମା ପଲା ଆକାରର, ଦାହାଣ ଘୁଂଟି ଓ ଉରୁ ଦୃଢ଼, ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ଚୌଡ଼ା, ଏହା 'ଆଳୀଢ଼' ଭାଙ୍ଗିମା। ଏହି ଭାଙ୍ଗିମାକୁ ଉଲ୍ଟା କରିଲେ 'ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ଼' କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବାମ ପା ହରିଁଜା ହୁଏ କିମ୍ବା ଦାହାଣ ପା ସିଁଧା ରହିପାରେ। ଏଠି ତଳ ଓ ଆଡ଼ି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରଖି, ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଠି ବିସ୍ତାରିତ, ଏହି ଭାଙ୍ଗିମା ଏକ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ରହିଥାଏ। ବାମ ଘୁଂଟି ସିଁଧା, ଦାହାଣ ଭଲ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ; କିମ୍ବା ଦାହାଣ ଘୁଂଟି ବାଙ୍କି ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିପାରେ। ଏହି ପା ଓ ଘୁଂଟିକୁ ଦଣ୍ଡ ପରି ଟାଣିବାକୁ ହୁଏ, ଦୁଇ ହସ୍ତ ଦୂରରେ 'ବିକଟ' ଭାଙ୍ଗିମା ଦିଆଯାଏ। ଦୁଇ ପାକୁ ଉଠାଇ ଦୁଇ ଘୁଂଟିକୁ ଡବଲ୍ କରିଲେ 'ସମ୍ପୁଟ' ଭାଙ୍ଗିମା ହୁଏ। ପା ଅଲ୍ପ ଭାବେ ବାହାରକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଦୃଢ଼ ଓ ଦଣ୍ଡ ପରି ଶାନ୍ତ, ଏହି ଭାଙ୍ଗିମା ଏକ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ହୁଏ। ଏଠି, ପ୍ରଥମେ 'ସ୍ୱସ୍ତିକ' ଭାଙ୍ଗିମାରେ ନମସ୍କାର କରିବା ଚାହିଁ, ଦାହାଣ ହାତରେ ବାଣ ଓ ବାମ ହାତରେ ଧନୁ ଧରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ବୈଶାଖ କିମ୍ବା ଜାତ ଭାଙ୍ଗିମା, କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ବିସ୍ତାରିତ ଭାଙ୍ଗିମାରେ ଉଭୟ ପା ରଖି, ଧନୁରେ ତାର ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଧନୁର ତଳ ଅଂଶକୁ କଟିରେ ରଖି, ବାଣର ମୁଣ୍ଡକୁ ଟିପ୍ରେ ରଖି, ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଏବଂ ପରେ ଉଠାଇବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ହାତ ମୋଡ଼ି ଏବଂ ଆଗୁଆ ଭାଗ କୁ ଭାଙ୍କି, ଧନୁର ବାଣ ଓ ପଛ ଅଂଶ ହାତରେ ଭଲ ଭାବେ ଫିଟ୍ ହେବା ଉଚିତ। ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ ହୁଏ; ତାର ଅତି ଢିଲା କିମ୍ବା ଅତି ଟାଏଟ୍ ନୁହେଁ, ଭଲ ଭାବେ ଆଉଁଥିବା ଉଚିତ। ଧନୁକୁ ନାଭିରେ ଓ ବାଣକୁ କଟିରେ ରଖି, ହାତକୁ ଉଠାଇ, ମନ୍ତ୍ର ପଠିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଦାହାଣ ମୁଠିରେ ବାଣର ଟିପ୍ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ହାତକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ। ବାଣ ଅତି ନିକଟ କିମ୍ବା ଦୂର, ଉପର କିମ୍ବା ତଳ, ବାଙ୍କି, ଉଠାଇ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅତି ଘୁଞ୍ଚି ନୁହେଁ। ଏହା ସିଁଧା, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡ ପରି ଧରିବା ଉଚିତ; ଏହି ମୁଠିରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଢାକିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଧନୁର୍ଧର ଦେହ ସିଁଧା, ଛାତି ତ୍ରିକୋଣ ଆକାରର, ଗ୍ରୀବା ଦୃଢ଼ ଓ ମୁଣ୍ଡ ମୟୂର ପରି ଭାଙ୍କି ରହିଥାଏ। କପାଳ, ନାକ, ମୁଁହ, କନ୍ଧ ଘୋଡ଼ା ପରି ସିଁଧା ହୁଏ; ଧନୁର ତାର ଓ କନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ, ତୃତୀୟରେ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂର କପାଳ ଓ କନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ମାପିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ବାଣକୁ ତାରର ପାଖରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜି କିମ୍ବା ଅନାମିକା ଓ ମଧ୍ୟମା ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଧରିବା ଉଚିତ। ଧନୁକୁ ଶକ୍ତିରେ ଟାଣି, ବାଣକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଟାଣିଲେ, ଏହି ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରି ବାଣକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଧନୁର୍ଧର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୁଠି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ କରି, ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭେଦିବାକୁ ଚାହିଁ; ମୁକ୍ତି ପରେ ପଛ ହାତକୁ ଶୀଘ୍ର ପଛକୁ ଫିଙ୍ଗିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଂଶକୁ 'ଛେଦନ' ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ଧନୁର୍ଧର ତଳ ମୁଠିକୁ ତଳକୁ ଟାଣିବା ଉଚିତ। ଉପରକୁ ମୁକ୍ତି କରିଲେ, ମଧ୍ୟମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୟା ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ନିପୁଣ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି। ସବୁଠୁ ଲମ୍ବା ବାଣ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁଠି ଲମ୍ବା, ମଧ୍ୟମ ଏଗାର, ଅତି ଛୋଟ ଦଶ ମୁଠି ହୁଏ। ଧନୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚଉଡ଼ା ଚାରି ହସ୍ତ, ମଧ୍ୟମ ଢାଇ ହସ୍ତ, ଅତି ଛୋଟ ତିନି ହସ୍ତ, ଏହି ମାପ ରଖି ପଦାଟିକୁ ଉପଯୋଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଆଗ୍ନି ଦେବ କହିଲେ: ଧନୁକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଟାଣି, ମାଂସ ଓ ଗଦା ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଧନୁକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ବଳି ଭୂମିରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପରେ ବାଣ ଉଠାଇ, ଏକାଗ୍ର ମନେ, ଦାହାଣ ହାତର ରକ୍ଷା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଯଦି ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଣକୁ ଭଲ ଭାବେ ସେଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ପରେ ଦାହାଣ ହାତରେ ବାଣକୁ କ୍ୱିଭରରୁ ଉଠାଇବାକୁ କୁହାଯାଏ। ବାଣକୁ ମଧ୍ୟରେ ଧରି, ବାମ ହାତରେ ରକ୍ଷା ଧରି, ଧନୁକୁ ଟାଣିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଅଚଳ ମନେ, ବାଣର ପଖ ତାରରେ ରଖି, 'ସିଁହର କାନ' ଗ୍ରିପ୍ ଦେଇ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚିପିବା ଉଚିତ। ବାଣର ମୁଣ୍ଡକୁ ବାମ କାନ ପାଖରେ ରଖି, ମଧ୍ୟମ ଓ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ରଙ୍ଗ ଧରିବା ଉଚିତ। ମନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଠିକ୍ ଗ୍ରିପ୍ ଦେଇ, ଦାହାଣ ଦେହରେ ବାଣ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ବାଣକୁ କପାଳର ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଟାଣି ଏବଂ ମୁକ୍ତ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଚିହ୍ନ ସୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ବାଣ ମୁକ୍ତି ପରେ, 'ପ୍ରଦୀପ' ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ ମଧ୍ୟମ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଆବାରେ ଆବାରେ ରୋକିବା ଉଚିତ। କ୍ୱିଭରରୁ ଚୋଖର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉପରେ ମାରିବା, ଦାହାଣ ଦିଗରେ ଚତୁର୍ସ୍କୋଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉପରେ ମାରିବା, ଆରମ୍ଭିକ ସ୍ଥାନରୁ ଚତୁର୍ସ୍କୋଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭେଦିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରେ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା, ଯେଉଁଠି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅପସୃତ, ବିପରୀତ, ତଳ, ଉପର, ଚଳିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଭେଦିବା ଉଚିତ, ଏହାରେ ଧନୁକୁ କ୍ୱିଭରରୁ ଶକ୍ତିରେ ଉଠାଇ, ଦୁର୍ଗମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଣି ଦେଇ ଭୟ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଶିକ୍ଷା ଆଗ୍ନି ଦେବ ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜ ଜନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।