ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କଥା ଚାଲିଥିଲା, ଏଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଯେଉଁଠାରେ ଯଦି ଭକ୍ତ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘିଅ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ସେ ଏକ କୋଟି ଫଳ ପାଏ। ଯଦି ଆଢ଼କ ମାପର ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ରାଜା ପରି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ, ଧନୁର୍ବେଦର ଚାରିଟି ବିଭାଗ ଅଛି, ଯାହା ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ରଥୀ, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ପଦାତି ଯୋଦ୍ଧା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହା ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିବେଚିତ: ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ହାତରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଧରାଯାଏ, ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ପୁନି ସକ୍ଷାତ୍ ଓ ଚାଳନା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ। ଯାହା ବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତାହାକୁ 'ଯନ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ; ପଥର, ବଣ, ଏବଂ ଏହା ପରି ଅସ୍ତ୍ର ଯାହା ହାତରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ହସ୍ତ ମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଧରାଯାଏ, ଯେପରିକି ବଣ, ତାହାକୁ ଏହିପରି ଜାଣିବା; ତଳୱାର ଓ ଏହା ପରି ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧ ଅର୍ଥାତ୍ ନିରଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୋଗୀ। ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଶ୍ରମ ଜୟ କରି ଯଥାଯଥ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧନୁର୍ବାଣ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ବଣ ସହିତ ମଧ୍ୟମ, ତଳୱାର ସହିତ ନିମ୍ନତମ, ଏବଂ ହାତାହାତି ସେଠାରୁ ଅଧିକ ନିମ୍ନ। ଧନୁର୍ବେଦ ଶିକ୍ଷକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବା ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ରମାନେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପାଇଁ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ। ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବାଉଠି, ଗୁଢ଼ି, ହାତ ଓ ପା ଏକସାଥି ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ସମପଦ ଭଙ୍ଗି' କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ପାଓ ତଳ ଅଂଶ ବାହାରୁ ମିଶିଯାଏ, ଦୁଇ ଘୁଁଡ଼ି ଦୃଢ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତିନି ହସ୍ତ ଦୂର ଅବସ୍ଥାକୁ 'ବୈଶାଖ' ପଦ୍ମାସନ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଘୁଁଡ଼ି ହଂସର ପଦଚିହ୍ନ ପରି ସରଳ ଓ ଚାରି ହସ୍ତ ଦୂରରେ ଅଛି, ତାହାକୁ 'ମଣ୍ଡଳ' ଭଙ୍ଗି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଡାହାଣ ଘୁଁଡ଼ି ଓ ଉରୁ ଦୃଢ଼, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ଚୌଡ଼ା, ତାହାକୁ 'ଆଳୀଢ଼' ପଦ୍ମାସନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଭଙ୍ଗିକୁ ପୁଣି ବିପରୀତ କଲେ 'ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ଼' ଭଙ୍ଗି ହୁଏ; ବାମ ପା ସିଧା ଅଥବା ଡାହାଣ ପା ସିଧା ହୋଇପାରେ। ଏଠି ଗୁଢ଼ି ଓ ଗୁଡ଼ି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରଖିବା, ପାଞ୍ଚଟି ପା ଆଙ୍ଗୁଠି ସିଧା କରିବା, ଏହି ଭଙ୍ଗି ଡ଼ୋଉ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଂଗୁଳ ଲମ୍ବା ହୁଏ। ବାମ ଘୁଁଡ଼ି ସିଧା, ଡାହାଣ ଭଲ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ; କିମ୍ବା ଡାହାଣ ଘୁଁଡ଼ି ମୁଡ଼ି ଥିଲେ, ଏହା ନିର୍ମଳ ଓ ଭଙ୍ଗି ଅଟୁଟ ହୁଏ। ଏହି ପା ଓ ଘୁଁଡ଼ି ଏକ ଲଠି ପରି ସିଧା କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ 'ବିକଟ' ଭଙ୍ଗି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ବାହୁ ଲମ୍ବାରେ ପ୍ରସାରିତ। ଦୁଇ ପା ଉଠାଇ ଘୁଁଡ଼ି ମୁଡ଼ିଲେ, 'ସମ୍ପୁଟ' ଭଙ୍ଗି ହୁଏ। ପା ଅଳ୍ପ ସାଇଡ଼କୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ସିଧା ଏବଂ ଲଠି ପରି ଅନୁସୃତ, ଏହି ଭଙ୍ଗି ଶୋଠ ଅଂଗୁଳ ଲମ୍ବା ହୁଏ। ଏଠି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଥମେ 'ସ୍ୱସ୍ତିକ' ଭଙ୍ଗିରେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ ଧନୁ ଓ ଡାହାଣ ହାତରେ ବାଣ ଧରିବା। ବୈଶାଖ, ଜାଟ କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ପ୍ରସାରିତ ଭଙ୍ଗିରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ପ୍ରିୟ ଧନୁରେ ତାର ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଧନୁର ତଳ ଅଂଶ କଟିରେ ଓ ବାଣର ମୁଣ୍ଡ ଶିଖରରେ ରଖି, ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ପୁଣି ଉଠାଇବା ଉଚିତ। ବାହୁ ମୁଡ଼ି ଓ କୁହୁଡ଼ି ହାତ ହେବା ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ ସେଇଁ ଯାହାର ବାଣ ଓ ଫିତା ଅଂଶ ହାତରେ ଭଲ ଭାବେ ଫିଟ୍ ହୁଏ। ଧନୁର ଦୂରତା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଂଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ; ତାର ଅତି ଢିଲା କିମ୍ବା ଟାଇଟ୍ ନ ହୋଇ, ଯଥାଯଥ ହେବା ଦରକାର। ଧନୁ ନାଭିରେ ଓ ବାଣ କଟିରେ ରଖି, ହାତ ଉଠାଇ ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ କାନରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବାଣର ମୁଣ୍ଡ ଡାହାଣ ମୁଷ୍ଟିରେ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ବାହୁ ସିଧା କରିବା ଉଚିତ। ବାଣ ଅତି ନିକଟ କିମ୍ବା ଦୂର, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ନ ହେବା ଦରକାର; ଏହା ଭାଙ୍ଗା, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଚଳିତ କିମ୍ବା ବେଶି ମୁଡ଼ିଲା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବାଣ ସିଧା, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହି ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଢାକିବା ଉଚିତ। ଧନୁର୍ଧରୀ ଛାତି ଉପରେ ସିଧା ଥିବା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ମୟୂର ପରି ମୁଡ଼ିଲା ଅବସ୍ଥାରେ ଦଢ଼ ଥିବା ଉଚିତ। କପାଳ, ନାକ, ମୁଁହ ଓ କନ୍ଧ ଘୋଡ଼ା ପରି ଏକ ସିଧା ରେଖାରେ ରଖିବା ଦରକାର; ତାର ଓ କନ୍ଧ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ତିନି ଅଂଗୁଳ ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଅଂଗୁଳ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ଅଂଗୁଳ, ତୃତୀୟ ପାଇଁ ଏକ ଅଂଗୁଳ ଦୂରତା ଚିନ ଓ କନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ମାପିବା ଉଚିତ। ବାଣର ପିଛଳ ଅଂଶ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜନୀରେ ଧରି, ପୁଣି ଅନାମିକା ଓ ମଧ୍ୟମା ରେ ଧରିବା ଉଚିତ। ଧନୁକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଟାଣିବା, ବାଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଟାଣିଲେ, ଏହିପରି ଆରମ୍ଭ କରି ଯଥାଯଥ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଦୃଷ୍ଟି ଓ ହାତ ସିଧାକୁ ରଖି ବାଣରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ; ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପଛ ହାତ ତୁରନ୍ତ ପଛକୁ ଫିଙ୍କିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ 'ଛେଦନ' ପ୍ରଣାଳୀ କୁହାଯାଏ; ଧନୁର୍ଧରୀ ତଳ ତରଫର କୁହୁଡ଼ି ନିମ୍ନକୁ ଟାଣିବା ଉଚିତ। ଉପରକୁ ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ, ମଧ୍ୟଭାଗ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଉପାୟ ଜାଣିଥାନ୍ତି। ସବୁଠାରୁ ଲମ୍ବା ବାଣ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁଷ୍ଟି ଲମ୍ବା, ମଧ୍ୟମ ଏଗାର, ଅତିଛୋଟ ଦଶ ମୁଷ୍ଟି ଲମ୍ବା। ଚାରି ହସ୍ତ ଧନୁ ଉତ୍ତମ, ସାଢ଼େ ତିନି ମଧ୍ୟମ, ତିନି ହସ୍ତ ଧନୁ ପଦାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ।